Þýsklendingar á meðal vor

Hver þjóð á sér sína þjóðverja. Íslendingar eru þjóðverjar Íslands, Frakkar þjóðverjar Frakklands og Japanir þjóðverjar Japans — því orðið þýðir ekkert annað en „sá sem er af þjóðinni". Samt hefur ein þjóð, og aðeins ein, eignað sér þetta almenna orð og haldið því í tæpar tvær aldir. Það eru íbúar Þýskalands. Hvernig stendur á því?

Sagan er eldri og flóknari en einföld tökuþýðing. Orðin „þjóð“, „þýskur“ og „deutsch“ eru öll af sama meiði. Þau eru rakin til forngermanskrar rótar, þeudō, sem merkti fólk eða þjóð. Orðin „þjóð“ og „deutsch“ eru því ekki frumtexti og þýðing heldur frændur af sömu rót.

Nútímamyndin „Þjóðverji“ kemur hins vegar ekki fram í Ritmálssafni Árnastofnunar fyrr en um miðja 19. öld. Hún er ekki dregin af landsheitinu Þýskalandi, eins og Íslendingur af Íslandi eða Englendingur af Englandi, heldur ber hið almenna orð „þjóð“ sjálft í fyrri lið. Hinn forni skyldleiki hefur þannig orðið næstum bókstaflegur. Fallega gert, en utan við hið venjulega kerfi þjóðaheita.

Og heitið er ekki einu sinni það fyrsta. Að fornu var þetta sama fólk oft kallað Suðurmenn. Lýsingarorðið og tungumálaheitið gengu um í myndum á borð við „þýðverskur“, „þýverskur“ og „þýðeskur“; dæmi um „þýðesku“ er varðveitt í handriti frá um 1200. Hefðin sem nú ver Þjóðverjann er því sjálf arftaki eldri hefða sem viku. Þjóðaheiti hafa skipt um ham áður í þessu máli, og heimurinn hélt áfram að snúast.

Ég sendi því málfarsráðgjöf Árnastofnunar erindi og spurði blátt áfram: Er orðmyndunin „Þýsklendingur“: Þýskaland + -ingur, líkt og Íslendingur, tæk og rétt mynduð?

Svarið barst um hæl og var afdráttarlaust: Orðið er rétt myndað og ætti einmitt að vera með brottfalli, Þýsklendingur en ekki Þýskalendingur. En, bætti stofnunin við, Þjóðverji hefur unnið sér hefð og er sjálft rétt myndað, ólíkt Mexíkana, sem samræmist ekki íslenskri orðmyndun með sama hætti. Árnastofnun mælir því ekki með því að annað heiti verði tekið upp í stað Þjóðverja. Hún tók þó fram að heimildir um ýmis önnur ríkja- og þjóðaheiti væru mun rýrari og þar mætti ef til vill hafa önnur heiti.

Takið eftir því sem hér skiptir máli. Þýsklendingnum er ekki hafnað vegna þess að hann sé rangt myndaður eða óíslenskulegur. Honum er hafnað vegna þess að annað rétt myndað orð kom á undan og vann sér hefð. Hefðin er hér ekki rök um orðmyndun heldur úrslitavald um málfarsráðleggingu. Það má vel una því. En þá skulum við líka kalla hlutina sínum réttu nöfnum: Þýsklendingurinn er ekki bannaður, honum er bara ekki boðið.

Því Þýsklendingurinn á sér nefnilega sögu. Í Ritmálssafni Árnastofnunar leynist eitt dæmi um Þýsklending, og það er ekki úr hvaða riti sem er: úr ófullgerðu uppkasti að Ferðabók Tómasar Sæmundssonar, Fjölnismanns. Drögin voru samin eftir Evrópuferð hans á árunum 1832–1834, þótt bókin kæmi ekki út fyrr en 1947. Elsta tölvutæka dæmi safnsins um Þjóðverja er frá 1845. Með eðlilegum fyrirvara um gloppur í varðveislu gæti Þýsklendingurinn því hafa mætt á

ráslínuna áður en keppinauturinn vann sér hefðina. Þetta er ekki nýyrðasmíð heldur endurheimt: við tökum upp þráð sem Tómas lagði frá sér fyrir tæpum tveimur öldum.

Og hvað er þá til ráða, fyrst Árnastofnun ætlar ekki að leiða orðið til sætis? Nú, það sem alltaf hefur dugað íslenskunni best: málnotkun. Að fyrirsögninni meðtalinni hafið þið nú lesið orðið átta sinnum í þessari grein án þess að hnjóta. Það brýtur enga reglu, skilst samstundis og þarf hvorki reglugerð né ráðherrabréf til að ganga laust. Íslenskan er ekki safngripur heldur verkfæri, og orðmyndunarkerfið heldur aðeins velli sé það notað, reynt og teygt.

Ég fer ekki fram á að Þjóðverjinn verði felldur. Hann má standa, gamall og gróinn, eins og torfbær í túnjaðri. Ég fer aðeins fram á að Þýsklendingurinn — rétt myndaður að mati Árnastofnunar, með Fjölnismann að guðföður — fái að ganga um frjáls.

Hver þjóð á sér sína þjóðverja. En í Þýskalandi búa Þýsklendingar.

Höfundur er umhverfisverkfræðingur og áhugamaður um íslenskt mál.