Kerfið sem sýndarveruleiki

Af hverju Alþingi lét þjóðina eiga fiskinn — en aðra ráða veiðiheimildunum

Íslenska lýðveldið stendur frammi fyrir tveimur spurningum sem virðast ólíkar en eiga sér sama kjarna.

Sú fyrri er auðlindatengd - Af hverju varð aðgangurinn að sameiginlegri fiskauðlind þjóðarinnar að gríðarlega verðmætum, framseljanlegum og samþjöppuðum eignarréttindum á meðan lögin héldu áfram að segja að nytjastofnarnir væru sameign þjóðarinnar?

Sú síðari er lýðræðisleg - Af hverju setti Alþingi reglur um þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst 2026 þar sem kjósendur gátu séð herferðina, auglýsingarnar, ræðumennina og sérfræðingana — en ekki opinberlega hverjir fjármögnuðu stærstu áhrifaherferðirnar?

Úrslitin voru gild. Rétturinn til að berjast fyrir nei var sjálfsagður. Vandinn er hönnun kerfisins.

Kvótakerfið leysti eitt vandamál og skapaði annað

Það væri sögulega og hagfræðilega rangt að afgreiða íslenska kvótakerfið sem spillingarkerfi eitt og sér. Framseljanlegt aflamark dró úr kapphlaupi um fiskinn og gerði veiðistjórn markvissari. Kerfið leysti raunverulegt stjórnunarvandamál.

En lausnin skapaði annað.

Í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, stendur enn að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar og að úthlutun veiðiheimilda myndi hvorki eignarrétt né óafturkallanlegt forræði einstakra aðila.¹

Kvótahafar eiga því ekki fiskinn. Samt varð aðgangurinn að honum að verðmætum einkaréttindum sem ganga kaupum og sölum og hafa afgerandi áhrif á virði fyrirtækja, fjármögnun og kynslóðaskipti.

Fiskurinn er sameign samkvæmt lögum. Veiðiheimildir eru verðmætar einkaeignir og réttindastaða. Þetta er forræðisbilið.

Fimm félög — 33,75 prósent kvótans

Fiskistofa úthlutaði fyrir fiskveiðiárið 2026/2027, sem hófst 1. september 2026, rúmlega 275 þúsund þorskígildistonnum til 308 skipa í eigu 260 aðila. Þorskur nam rúmlega 158 þúsund þorskígildirstonnum, ýsa rúmlega 41 þúsund.²

Fimm stærstu fengu saman 33,75 prósent heildar úthlutunarinnar: Samherji Ísland hf. 8,68 prósent, Brim hf. 7,76 prósent, Ísfélag hf. 6,59 prósent, Fisk Seafood ehf. 6,31 prósent og Vísir ehf. 4,41 prósent.²

Þetta þýðir ekki að þessi fyrirtæki eigi fiskinn. Það þýðir að fimm félög ráða um þriðjungi þeirra veiðiheimilda sem úthlutað var — þrátt fyrir 260 nafngreinda úthlutunaraðila.

Lögbundið þak er 12 prósent á nafn. Ríkjandi aflið mælist í hópum, hver hópur hefur sína ríkjandi tegund, og 12% þakið miðast við hana

Þjóðin var aldrei kölluð saman og spurð í einni afgerandi ákvörðun hvort hún vildi þessa heildarlausn. Hún varð til í áföngum: bráðabirgðakerfi, varanleiki, framsal, markaðsverð, fyrirtækjaviðskipti, fjármögnun, kynslóðaskipti, samþjöppun. Hver sneið, hver laga- eða reglubreyting átti sér lagalegan grundvöll. Heildin varð stærri en nokkur sneið, eða nokkurn óraði fyrir.

Það er salami-aðferðin. Ekki leynilegt ráðabrugg. Stofnanaleg þróun sem sést fyrst þegar löglegar ákvarðanir eru skoðaðar saman, en voru aldrei samþykktar af þjóðinni sem heildarlausn og hefur því ekkert þjóðhagslegt réttargildi.

Hvað er auðlindarenta?

Hér er umræðan oft ruglingsleg vegna þess að þremur ólíkum stærðum er blandað saman.

Auðlindarenta er ekki allur hagnaður sjávarútvegsfyrirtækis. Hún er ekki skattspor greinarinnar. Og hún er ekki veiðigjaldið.

Hún er leif: umframábati sem stendur eftir þegar framleiðslan hefur greitt eðlilegt endurgjald til vinnu og fjármagns. Þessi leif skiptir máli þegar spurt er hvað takmarkaður aðgangur að sameiginlegri auðlind skapar umfram venjulegan samkeppnisrekstur.

Ritrýnd grein Stefáns Bjarna Gunnlaugssonar, Harðar Sævaldssonar, Daða Más Kristóferssonar og Sveins Agnarssonar í Marine Resource Economics 2020 skoðaði tímabilið 1997–2017. Lítil renta fyrstu árin. Frá 2008 varð hún veruleg: að meðaltali um 380 milljónir Bandaríkjadala á ári, eða um 17 prósent af útflutningsverðmæti sjávarútvegsins.³

Skipting rentunnar samkvæmt sömu grein: um 20 prósent til hins opinbera í veiðigjaldi og fyrirtækjaskatti; um 40 prósent til þeirra sem fengu kvóta úthlutað upphaflega frítt og innleystu síðar með sölu; um 40 prósent til starfandi fyrirtækja.³

Þetta er ekki hinn endanlegi sannleikur um hvert prósent. Þetta er ritrýnd sönnun þess að hægt er að mæla rentuna sjálfstætt frá því gjaldi sem ríkið ákveður að innheimta.

Fleiri en ein aðferð — og einn veikleiki

Önnur íslensk nálgun, meðal annars þjóðhagsleg leif Indriða Þorlákssonar, hefur gefið hærri krónutölur.⁴ Aðferðirnar eru ekki þær sömu og tölurnar því ekki beint samanburðarhæfar.

Leyfa-aðferðir eru háðar forsendum um eðlilega ávöxtun fjármagns. Of lág krafa ofmetur rentu. Of há vanmetur hana. Rétta svarið er ekki að hætta að mæla. Það er að birta forsendurnar.

Þrír mælikvarðar — þrjár spurningar

Hér liggur einn alvarlegasti veikleiki auðlinda umræðunnar.

Leifin metur árlega auðlindarentu eftir eðlilegt endurgjald vinnu og fjármagns.

Markaðsvirði veiðiheimilda endurspeglar væntingar um framtíðarábata af kvótanum. Það er virði réttindanna - sem þjóðin raunverulega á en fær ekki nema að hluta.

Veiðigjaldið sýnir hvað hið opinbera innheimtir af lögbundnum reiknistofni.

Þetta eru ekki sömu stærðir. Þess vegna á ríkið að birta þær hlið við hlið. Annars sér þjóðin innheimtuna án þess að sjá leifina eða markaðsvirði kvótans.

Stofninn er ekki rentan

Lög nr. 55/2025, sem urðu til af 351. máli á 156. löggjafarþingi, breyttu aflaverðmæti í reiknistofn veiðigjalds. Þorskur og ýsa: innlent markaðsverð. Síld, kolmunni og makríll: opinber norsk verð. Frítekjumark varð þrepaskipt. Innleiðing í áföngum: 85 prósent af fullu gjaldi 2026, 95 prósent 2027.⁵

Samkvæmt þingsamantekt var áætlað álagt gjald 2026 um 19,5 milljarðar króna og innheimt gjald, að teknu tilliti til frítekjumarks, um 17,3 milljarðar. Hækkunin frá eldri aðferð var metin á 8–10 milljarða á ári.⁵

Gjaldhlutfallið er áfram 33 prósent af reiknistofni. Það er ekki 33 prósent af leifinni. Nákvæmari stofn svarar spurningunni: hvað ætlar ríkið að innheimta samkvæmt þessari aðferð? Hann svarar ekki: hvað varð eftir umfram eðlilegt endurgjald? Og hann svarar ekki: hvað eru veiðiheimildirnar taldar virði á markaði?

Þegar auðlindarenta skapar áhrifagetu

Samþjappaður aðgangur getur skapað auð. Auður skapar greiningargetu. Það þarf ekkert ólöglegt að felast í því.

Í máli nr. 351 á 156. þingi sást hagsmunavélin. Atvinnuveganefnd fékk tugir umsagna. SFS kom að málinu sem lögmætur hagaðili. Sérfræðigögn fóru inn í þingræðu. Alþingi samþykkti hækkunina engu að síður.⁶

Sterkir hagsmunaaðilar geta mótað ramma umræðunnar án þess að hafa neitunarvald. Það er nákvæmara en að þeir „stjórni“ þinginu - en þeir hafa samt áhrif á lagasetninguna vegna auðlindar sem þjóðin á - þar sem þjóðin á engan fulltrüa við borðið.

Í þinginu sést hver sendi, hver samdi og hvaða máli gögnin tengdust. Þjóðaratkvæðagreiðslan 2026 veitti ekki sambærilegan rekjanleika.

Níutíu milljónir — en hver borgaði?

Áfram Ísland sagði eftir kosningar að rúmlega 90 milljónum króna hefði verið varið í herferðina. Opinber styrktarlisti sem sýndi hverjir lögðu stærstu fjárhæðirnar fram fylgdi ekki.

Það sannar ekkert ólöglegt. Fyrirliggjandi gögn sýna ekki að Samherji, Brim, Ísfélag, Síldarvinnslan eða SFS hafi fjármagnað herferðina. Slík peningakeðja hefur ekki verið staðfest.

Hitt stendur: kjósendur gátu ekki séð opinberlega hverjir fjármögnuðu stærsta hlutann. Áfram Ísland starfaði samkvæmt gildandi reglum. Spurningin beinist að Alþingi: af hverju voru reglurnar svona götóttar - eina ferðina enn?

Sérfræðilagið

Kontext birti efnahagsgreiningu tveimur dögum eftir stofnfund Áfram Íslands 6. júlí. Konráð S. Guðjónsson hefur staðfest að greiningin hafi verið unnin í nafni Kontext ehf. fyrir RSE og Áfram Ísland.

Síðar varð fagleg deila um val og túlkun mælikvarða. Það gerir skýrsluna ekki að lygi. Það gerir hana heldur ekki að hlutlausri opinberri rannsókn. Hún var pöntuð fyrir aðila í pólitískri baráttu.

Kjósandinn á að geta séð hver pantaði, hver greiddi og hvaða fjárhagslegi bakgrunnur stóð að dreifingunni. Þarna birtist gagnsæisbilið - skortur á upplýsingum til þjóðarinnar enn og aftur í mikilvægu máli.

Þegar kosningaspurningin fær annan ramma

Spurningin á atkvæðaseðlinum snerist um hvort hefja ætti aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju. Í herferðinni varð spurningin að stórum hluta að umræðu um fullveldi, auðlindir, Brussel og rétt næstu kynslóða, allt annað en átti að kjósa um.

Það er rammatækni. Hún er ekki ólögleg. Rammi (skilgreindur flokkur fullyrðinga) verður áhrifameiri eftir því sem hann er endurtekinn oftar. Endurtekning kostar peninga. Gagnsæi um fjármögnun er því ekki forvitni um einkamál. Það er upplýsing um hverjir hafa getu til að kaupa meiri sýnileika fyrir tiltekna túlkun - eða rangtúlkun.

Þrjú bil — eitt stjórnkerfisvandamál

Forræðisbilið um auðlindina - Lögin segja sameign. Fimm félög halda á ígildi 33,75 prósentum af einka-eignfærðum kvóta.

Mælingabilið: Ríkið birtir veiðigjald og stofn. Áætluð innheimta 2026 er um 17,3 milljarðar. Ríkið birtir ekki leifarmat og markaðsvirði veiðiheimilda hlið við hlið við innheimtuna.

Gagnsæisbilið: Stór kosningaáhrifaherferð Áfram Ísland gat farið fram án opinbers styrktarlista.

Í auðlindakerfinu sér þjóðin innheimtuna, en ekki allan auðlindareikninginn. Í kosningakerfinu sér hún herferðina, en ekki alla fjármögnunina. Formið er sýnilegt. Hluti undirliggjandi verðmæta og áhrifa er það ekki - sem skapar sýndarveruleika í mikilvægum málum.

Það er sýndarveruleiki kerfanna.

Hvað þarf að gera?

Ekki banna skoðanir. Ekki banna skýrslur. Ekki ógilda kosningu. Ekki leggja hagkvæman sjávarútveg í rúst.

Mæling og gagnsæi.

Alþingi ætti að lögfesta árlegan auðlindareikning þar sem þrjár stærðir birtast saman:

1. áætluð árleg auðlindarenta samkvæmt fleiri en einni viðurkenndri aðferð, með birtum forsendum um ávöxtunarkröfu;

2. markaðsvirði eða besta fáanlega mat á verðmæti takmarkaðra veiðiheimilda;

3. öll sérstök gjöld og tekjur ríkisins af nýtingu auðlindarinnar.

Sama regla um lýðræðið: styrkir yfir leyfilegu viðmiði með nafni, fjárhæð og dagsetningu; stærri greiðslur til ráðgjafa og auglýsingastofa rekjanlegar; pólitískar stafrænar auglýsingar með kaupanda, kostnaði, tímabili og markhópi; pöntuð kosningaskýrsla með pöntunaraðila og greiðanda.

Þetta er ekki einræðis- eða vinnubrögð eftirlitsríkis. Þetta er nauðsinlegt bókhald lýðræðisins.

Lokaorðið

Lögin segja enn að fiskurinn sé sameign þjóðarinnar. Alþingi hefur enn lagalegt vald og getur fylgt því eftir. Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst var gild.

Það leysir Alþingi ekki undan ábyrgð gagnvart þjóðinni á kerfunum sem það sjálft byggði.

Leifin, samkvæmt ritrýndri greiningu 1997–2017, var eftir 2008 um 17 prósent af útflutningsverðmæti; ríkið tók um fimmtung þeirrar leifar. Markaðsvirði kvótans er önnur stærð. Innheimta 2026 er áætluð um 17,3 milljarðar af stofni, ekki af leif.

Þetta eru ekki sömu tölur — og einmitt þess vegna á ríkið að birta þær hlið við hlið.

Sama krafa gildir um kosningar. Ekki aðeins: hvað kostaði herferðin? Heldur: hver borgaði?

Spurningin er tvíþætt:

Af hverju byggði Alþingi auðlindakerfi þar sem þjóðin sér innheimtuna en ekki allan reikning rentunnar?

Og: Af hverju byggði það lýðræðiskerfi þar sem þjóðin sér áhrifaherferðina en ekki hverjir fjármagna hana?

Ef þingið getur ekki svarað — og breytt kerfinu — er vandinn ekki ein útgerð, ein skýrsla eða eitt nei.

Þá er vandinn stofnanalegur ábyrgðarskortur gagnvart þjóðinni.

Þjóðin á formlega auðlindina. Þjóðin greiðir atkvæðið. Of mikið af því sem gerist þar á milli getur verið utan augnsýnar.

Það er sýndarveruleiki lýðræðis.

Honum verður aðeins eytt með því að mæla það sem nú er falið — og birta það.

 Höfundur er M.Phil., byggingarverkfræðingur

---

Heimildaskrá

1. Lög um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, 1. gr. Alþingi.

2. Fiskistofa. Úthlutað aflamark fiskveiðiársins 2026/2027. https://island.is/heimildir-til-veida/uthlutad-aflamark

3. Gunnlaugsson, Stefán B., Hörður Sævaldsson, Daði M. Kristófersson og Sveinn Agnarsson. „Resource Rent and its Distribution in Iceland’s Fisheries.“ Marine Resource Economics 35, nr. 2 (2020): 113–135. DOI: 10.1086/708507.

4. Indriði H. Þorláksson. Útreikningar um auðlindarentu í sjávarútvegi.

5. Alþingi. 351. mál, 156. þing; lög nr. 55/2025.

6. Alþingi. Ferill 351. máls á 156. þingi, umsagnir og þskj. 870.

7. Áfram Ísland. Eigin yfirlýsing eftir 29. ágúst 2026 um rúmlega 90 m.kr. útgjöld. Styrktarlisti óbirtur.

8. Konráð S. Guðjónsson. Staðfesting á því að greining Kontext ehf. hafi verið unnin fyrir RSE og Áfram Ísland, júlí 2026.