Inn­sæi og góð dóm­greind á tímum ó­vissu

„Þrátt fyrir allar áætlanir og spár veit enginn hvað gerist næst," skrifaði Christian Klein, forstjóri hugbúnaðarrisans SAP, í Fortune byrjun árs. „Mér líður eins og ég sé að sigla án áttavita" er haft eftir öðrum forstjóra í nýlegri grein í Harvard Business Review, sem fjallar um stefnumörkun og dómgreind á tímum óvissu og gagnaskorts. Heimurinn sem við búum í einkennist af óvissu, miklum hraða og breytingum sem engin sér fyrir endann á. Margt kemur til. Loftslagsbreytingar, gervigreind, átök, geopólitísk spenna og breyttur vinnumarkaður.

Þessi staða á við um okkur öll. Enginn veit hvernig heimurinn verður eftir tvö ár eða fimm. Slík óvissa gerir aðrar kröfur til okkar en við erum vön.

Dómgreind skortir, ekki upplýsingar

Það sem skortir í dag eru ekki upplýsingar. Það er dómgreind.

Framboðið af upplýsingum er yfirþyrmandi, og oft er erfitt að greina á milli áreiðanlegra upplýsinga, óáreiðanlegra, hreins uppspuna og vitleysu. Að grisja það sem skiptir máli og rýna til gagns krefst góðrar dómgreindar. Af því breytingarnar gerast svo hratt, höfum við oft hvorki gögn né greiningar til að renna stoðum undir ákvarðanir okkar.

Þá reiðum við okkur á innsæið til að vega og meta aðstæður og taka ákvarðanir. Þetta þekkjum við úr íþróttum, viðskiptum og stjórnmálum. Innsæið stýrir okkur miklu meira en við áttum okkur á. En fæst okkar hafa nokkurn tíma verið þjálfuð í því.

,,Er innsæi ekki bara innsæi?”

Ég var spurð að þessu um daginn. Stutta svarið er nei.

Innsæi er grundvallarþáttur í greind okkar allri, ekki lítill afmarkaður hluti af heilanum. Það fléttast saman við allt sem við gerum, hugsum og segjum. Við höfum öll innsæi, og við getum haft sterkt innsæi hvort sem við erum stærðfræðingar eða listafólk.

Til að geta fært góð rök þurfum við vel þjálfað innsæi. Án innsæis væri lítið um nýsköpun og listsköpun. Rannsókn á hópi Nóbelsverðlaunahafa sýndi að innsæi lék lykilhlutverk í uppgötvunum þeirra, alveg sérstaklega hæfnin til að skipta á milli innsæis og greinandi hugsunar: súmma inn í smáatriðin og kafa djúpt, og vita svo hvenær á að súmma út og leyfa innsæinu að flæða og skapa tengingar í undirvitundinni.

Og af því gervigreindin og óvissan kalla á vel þjálfað innsæi, skiptir máli að við þekkjum muninn á þjálfuðu og óþjálfuðu innsæi.

Munurinn á þjálfuðu og óþjálfuðu innsæi

Í vikunni hélt ég námskeið um þjálfað innsæi á tímum óvissu fyrir rúmlega fimm hundruð manns, frá Íslandi og öðrum löndum, og erindi fyrir þrjú hundruð forstjóra og mannauðsstjóra í Brasilíu. Þessi munur kom til tals á báðum stöðum.

Óþjálfað innsæi gerir lítinn sem engan greinarmun á innsæi og ótta, innsæi og óskhyggju eða ómeðvituðum hugsanaskekkjum. Það sem manneskja með óþjálfað innsæi hræðist getur mótað „sannleikann" í hennar huga, án þess að nokkurn tíma sé rýnt í hann. Staðfestingarvilla er gott dæmi: ómeðvituð tilhneiging til að leita eftir, túlka og muna upplýsingar þannig að þær passi við þær skoðanir sem við höfum þegar.

Þjálfað innsæi felur í sér næga sjálfsþekkingu og sjálfsrýni til að greina þarna á milli. Þegar við erum meðvituð um þá ólíku þætti sem hafa áhrif á dómgreind okkar, öðlumst við meira traust á okkur sjálfum á óvissutímum. Við eigum auðveldara með að taka ígrundaðar ákvarðanir, til skemmri og lengri tíma.

Af hverju fjarlæg hætta virðist minni

Við verðum líka meðvitaðri um að það er okkur eðlislægt að meta hættu sem er langt í burtu, sem minni en hún er í raun. Þess vegna finnst okkur eitthvað slæmt sem gerist í næsta mánuði miklu ógnvænlegra en nákvæmlega það sama eða stærra eftir fimm ár. Ástæðan er sú að fjarlægð gerir hlutina óskýra í huga okkar, og það er auðvelt að leiða óskýrt vandamál hjá sér, jafnvel þótt við vitum allar staðreyndirnar um það.

Innri áttavitinn

Greinahöfundar 5 Ways Organizations Can Pivot with Purpose í Harvard Business Review fjalla um mikilvægi þess að hafa sterkan innri áttavita á óvissutímum. Hann verður til með þjálfuðu innsæi, þekkingu og reynslu, og ekki síst sjálfsþekkingu og skýrum gildum. Þeir setja fram fimm grundvallarreglur um dómgreind á tímum óvissu:

Horfast í augu við raunveruleikann. Spyrja erfiðra spurninga og festast ekki í úr sér gengnum ákvörðunum eða verkefnum sem þurfa endurskoðun.

Vera trú tilgangi og gildum og halda kúrs þar, í stað þess að detta í viðbragðsstöðu eða fylgja bara síðasta ræðumanni.

Aðlaga stefnu og aðferðir að breyttum aðstæðum.

Reiða sig á fólkið í kringum sig um skapandi lausnir, í stað þess að draga sig í skel.

Nota breyttar aðstæður sem stökkpall fyrir strategískar breytingar og nýjar hugmyndir.

Lokaorð

Enginn okkar veit hvernig heimurinn verður eftir fimm ár. Því breytum við ekki. Við ráðum hins vegar hvernig við mætum þeirri óvissu.

Innsæi er ekki eiginleiki sem sumir fæðast með og aðrir ekki. Það er þjálfun sem tekur aldrei enda, og ábyrgð sem við tökum á eigin dómgreind. Því betur sem við þekkjum okkur sjálf og höfum þjálfað innsæið betur, því skýrara greinum við á milli innsæis og ótta, innsæis og óskhyggju, innsæis og hugsanaskekkja, og getum sett skýra stefnu þótt leiðin sé óljós.

Enginn getur sagt þér hvernig heimurinn verður eftir fimm ár. En þú getur þjálfað getuna til að sigla inn í hann með sterkan innri áttavita.

Höfundur er höfundur, stjórnendaþjálfi, þróunar-og átakafræðingur