Ræður Evrópu­sam­bandið hvort dánarað­stoð verði leyfð á Ís­landi?

Umræða um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu vekur spurningar um hvaða áhrif aðild gæti haft á íslensk lög og samfélag. Ein þeirra er hvort Evrópusambandið hafi sameiginlega stefnu um dánaraðstoð og hvort aðild hefði áhrif á möguleika Íslands til að setja eigin löggjöf um hana.

Svarið er skýrt: Evrópusambandið ákveður ekki hvort dánaraðstoð skuli vera leyfð. Ákvörðunin er í höndum hvers ríkis fyrir sig.

Engin sameiginleg evrópsk löggjöf

Löggjöf Evrópuríkja um dánaraðstoð er mjög mismunandi. Dánaraðstoð er leyfð í einhverri mynd og að uppfylltum tilteknum skilyrðum í sjö Evrópuríkjum, þar á meðal Hollandi, Belgíu, Lúxemborg, Sviss, Þýskalandi, Spáni og Austurríki. Í Frakklandi, Portúgal og á Jersey hafa jafnframt verið samþykkt lög um dánaraðstoð, þótt framkvæmd þeirra sé ekki að fullu hafin. Fjölmörg Evrópuríki banna hins vegar enn dánaraðstoð, þar á meðal Ísland.

Evrópusambandið hefur ekki sett aðildarríkjunum sameiginlega löggjöf eða stefnu um dánaraðstoð. Heilbrigðisþjónusta, refsilöggjöf og umönnun við lífslok eru að verulegu leyti á ábyrgð hvers ríkis.

Aðild að Evrópusambandinu myndi því hvorki skylda Ísland til að lögleiða dánaraðstoð né koma í veg fyrir að Alþingi samþykkti slíka löggjöf.

Evrópusambandið og Evrópuráðið eru ekki það sama

Í umræðu um Evrópusambandið er stundum vísað til Mannréttindadómstóls Evrópu og dóma hans. Þar er þó um tvær aðskildar stofnanir að ræða. Mannréttindadómstóllinn tilheyrir ekki Evrópusambandinu heldur Evrópuráðinu.

Evrópusambandið er pólitískt og efnahagslegt samstarf 27 Evrópuríkja. Evrópuráðið er hins vegar sérstök alþjóðastofnun 46 ríkja sem hefur það hlutverk að standa vörð um mannréttindi, lýðræði og réttarríkið. Mannréttindadómstóll Evrópu starfar á vegum Evrópuráðsins og hefur eftirlit með því að aðildarríkin virði Mannréttindasáttmála Evrópu.

Ísland hefur átt aðild að Evrópuráðinu frá árinu 1950 og er þegar bundið af Mannréttindasáttmála Evrópu, óháð því hvort landið eigi aðild að Evrópusambandinu. Möguleg innganga Íslands í Evrópusambandið myndi því engu breyta um þær skuldbindingar.

Sjálfsákvörðunarréttur við lífslok

Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um dánaraðstoð og ákvarðanir við lífslok í nokkrum málum. Dómaframkvæmd hans sýnir að ákvörðun einstaklings um hvernig og hvenær lífi hans skuli ljúka getur fallið undir réttinn til friðhelgi einkalífs samkvæmt 8. gr. Mannréttindasáttmálans. Það þýðir þó ekki að dómstóllinn hafi viðurkennt skilyrðislausan rétt til dánaraðstoðar eða skyldað ríki til að leyfa hana.

Í máli Dániel Karsai gegn Ungverjalandi árið 2024 komst dómstóllinn að þeirri niðurstöðu að bann Ungverjalands við læknisfræðilegri aðstoð við að deyja bryti ekki gegn Mannréttindasáttmála Evrópu. Karsai var ungverskur lögmaður með hreyfitaugahrörnunarsjúkdóminn MND og óskaði þess að geta stytt lokastig sjúkdómsins með aðstoð við að deyja.

Dómstóllinn viðurkenndi mikilvægi persónulegs sjálfræðis en taldi að ríki hefðu víðtækt svigrúm til að setja eigin reglur. Málefnið væri siðferðilega og samfélagslega viðkvæmt og ekki væri nægileg samstaða meðal Evrópuríkja um hvernig því skyldi háttað. Dómstóllinn benti þó á vaxandi tilhneigingu í Evrópu til lögleiðingar dánaraðstoðar.

Mannréttindi setja ramma, ekki eina niðurstöðu

Mannréttindasáttmálinn bannar því ríkjum ekki að leyfa dánaraðstoð en skyldar þau heldur ekki til þess. Ríki sem leyfa hana þurfa hins vegar að setja skýran lagaramma og tryggja viðeigandi eftirlit og verndarráðstafanir. Meðal annars þarf að tryggja að ákvörðun einstaklingsins sé upplýst, sjálfviljug og tekin án þrýstings.

Í máli Mortier gegn Belgíu árið 2022 taldi dómstóllinn að belgíska löggjöfin um dánaraðstoð fæli í grundvallaratriðum í sér fullnægjandi verndarráðstafanir og samræmdist 2. gr. Mannréttindasáttmálans. Eftirlitið eftir að dánaraðstoðin hafði verið veitt uppfyllti hins vegar ekki kröfur hans, bæði vegna skorts á sjálfstæði eftirlitsnefndarinnar og þess hve langan tíma rannsókn sakamálsins tók.

Ákvörðunin er íslensk

Þótt Evrópusambandið setji Íslandi ekki reglur um dánaraðstoð getum við lært af reynslu annarra Evrópuríkja. Sum þeirra hafa búið við slíka löggjöf í meira en tvo áratugi. Þar liggja fyrir upplýsingar um framkvæmd, eftirlit og reynslu sjúklinga, aðstandenda og heilbrigðisstarfsfólks.

Ísland þarf því ekki að finna upp hjólið. Við getum rannsakað hvað hefur reynst vel, hvaða vandamál hafa komið upp og hvernig löggjöf hefur þróast í ljósi reynslunnar.

Hvort dánaraðstoð verður leyfð á Íslandi verður ekki ákveðið í Brussel. Ábyrgðin liggur hjá Alþingi og íslensku þjóðinni. Að rannsaka dánaraðstoð er ekki það sama og að taka afstöðu með henni. Það er viðurkenning á því að hér sé mikilvægt samfélagslegt og mannréttindalegt málefni sem verðskuldi faglega og upplýsta umræðu.

Evrópa getur veitt okkur fyrirmyndir, gögn og mikilvægan lærdóm, en ákvörðunin verður tekin hér á Íslandi.

Höfundur er formaður Lífsvirðingar.