„Ég læt ekki stilla mér svona upp við vegg“

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, utanríkisráðherra, var gestur fréttastofu í ítarlegu viðtali um þjóðaratkvæðagreiðsluna sem fram fer þann 29. ágúst.

Þar sagði hún að svo samningur teljist að hennar mati góður þurfi Ísland að hafa forræði yfir og sjálfsstjórn á okkar sjávarútvegi. Í landbúnaðarmálum þyrfti að tryggja fæðuöryggi og dýravernd.

Eru einhverjir þættir sem vega þyngra en sjávarútvegmálin? Gæti sú staða komið upp að þú fáir ekki að fullu þær undanþágur sem þú vilt í sjávarútvegsmálum en samningurinn sem slíkur sé að þínu mati það góður að þig langi að bera hann undir þjóðina?

„Ég á erfitt með að ímynda mér það. Ég ætla ekki að byrja á að semja við okkur sjálf eins og mér finnst stundum sumir hagsmunahópar í samfélaginu, hvort sem það er SFF, stjórnarandstaðan eða aðrir. Við erum stundum svolítið í beinni að semja við okkur sjálf. Mér finnst það ekki henta því ferli sem við hugsanlega og vonandi erum að fara inn í sem er að verja íslenska hagsmuni. Og ekki bara verja heldur líka sækja fram. Þannig ég á mjög erfitt með að ímynda mér að sætta mig við eitthvað í sjávarútveginum, nei. Ég vil bara ná fullum árangri þegar kemur að sjávarútvegi.“

Aldrei gengið inn eftir eina atkvæðagreiðslu

Aðspurð hvort þjóðin geti verið örugg um að fá að sjá samninginn í ljósi þess að forsætisráðherra hafi sagst ekki munu bera slæman samning undir þjóðina svaraði Þorgerður Katrín því til að nei sinnar reyni að ala á ótta og óvissu.

„Þannig við höfum það alveg á hreinu. Það verður önnur þjóðaratkvæðagreiðsla og það verur aldrei gengið inn í Evrópusambandið nema eftir tvær þjóðaratkvæðagreiðslur.“

Ísland borgi meira en það fái til baka í styrkjum

Mikið hefur verið rætt um þann kostnað sem fylgi aðild Íslands að Evrópusambandinu. Í viðtali við Politico er haft eftir ónefndum embættismanni framkvæmdastjórnar sambandsins sem segir að fjárhagsstaða Íslands sé það góð að þjóðin myndi í raun greiða meira til sambandsins en hún fengi til baka í styrki. 

Við værum að fara inn á sama tíma og Svartfjallaland sem yrði eitt fátækasta aðildarríkið og telur hann að Ísland greiði í raun fyrir aðild Svartfjallalands. 

Er það þess virði? Er fjármunum ekki betur varið hér heima?

„Já algjörlega, við verðum að taka heildarmyndina. Þingið hefur farið mjög vel í gegnum þetta. Núna kostar EES samningurinn okkur átta milljarða.“ 

En þetta mun kosta meira?

„Já, en hann kostar átta milljarða. Utanríkismálanefnd þingsins fór sérstaklega vel yfir þetta og gerir ráð fyrir að það verði allt að fimm milljörðum til viðbótar. Svona fimm til sjö milljörðum til viðbótar. Það er bara þriðjungur af því sem kostar að halda árlega gjaldeyrisvaraforða ríkisins. Við erum að borga á milli 30-40 milljarða bara við að viðhalda gjaldeyrisvaraforða ríkisins. Við erum að horfa upp á ríkissjóð borga hið minnsta 150 milljarða í vaxtaskuldir á hverju ári.“

Segir Þorgerður Katrín að ef við tökum upp Evru muni gjaldeyrisvaraforðinn verða helmingi minni. Segir hún jafnframt að húsnæðisvextir muni lækka við inngöngu í Evrópusambandið.

Nánar verður fjallað um vexti og verðbólgu síðar í viðtalinu ásamt umræðu um öryggismál og undanþágur í sjávarútvegsmálum.

Ekki þingmeirihluti fyrir málinu

Venjulega þegar ríki fara í svona vegferð er þingmeirihluti á bak við aðildarumsókn. Þið virðist fara þessa leið, að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um samningaviðræður, því það er ekki þingmeirihluti fyrir málinu. Er það ekki rétt metið?

„Nei alls ekki. Það sem þessir þrír ríkisstjórnarflokkar hafa sammælst um er einmitt þessi þjóðaratkvæðagreiðsla og það er ekkert launungarmál að það eru skiptar skoðanir um aðild að Evrópusambandinu. Það sem við erum hins vegar algjörlega sammála um er að halda þessa þjóðaratkvæðagreiðslu og við þorum að segja að við munum fylgja niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Hvort sem það verður já eða nei.“

Segist hún sakna þess frá forsvarsmönnum stjórnarandstöðunnar en hún telur þau ekki þora að segja að þau treysti þjóðinni.

Löng vegalengd

En er þetta yfir höfuð raunhæft? Sérðu fyrir þér að það takist að klára samning fyrir næstu kosningar. Þú segir að það muni taka um tvö ár að fá samning á borðið, það eru einmitt tvö ár í næstu kosningar. Þú ert ekki með fullan stuðning í ríkisstjórninni, það er ekki meirihluti fyrir þessu í þinginu, atvinnulífið er ekki með, verkalýðshreyfingin heldur ekki. Heldur að þetta takist yfir höfuð?

„Já, ég er nú bjartsýn á það. Að fólk sjái að með því að segja já þá fjölgi það tækifærunum.“

Núna er ég bara að spyrja út um ferlið.

„Ef ég fæ að klára, já ég er bjartsýn á það því mér finnst fegurð í þessu ferli. Sama hvað hver segir þá finnst mér við vera að fara í þetta lýðræðisferli sem er pínu lítið nýlunda á Íslandi. Það er ekki nýlunda í Evrópu enda hafa alls konar leiðir verið farnar í þjóðaratkvæðagreiðslum annars staðar í Evrópu.“

Áskorun fyrir stjórnmálin

„Mér finnst þetta áskorun fyrir stjórnmálin þvert á flokka. Að þora að setja eitthvað meira á borðið en öskur og hávaða. Þetta er krefjandi núna þegar við búum við fjölþátta ógnir. Að einhverjir sjái hag sinn í því að ýta undir upplýsingaóreiðu, óvissu og dylgja að því að þessi kosning í ágúst sé atkvæðagreiðsla um aðild að ESB. Hún er það ekki.“

Já það hefur komið fram, en það eru bara margir sem nenna ekki að ræða þetta næstu tvö til þrjú árin ef síðan af engu verður. Ég velti því fyrir mér: Er þetta raunhæft til enda dags. Það þarf að rjúfa þing, breyta stjórnarskránni, kjósa nýtt þing sem þarf líka að vera sammála þessari vegferð. Heldur þú að þetta gangi þegar þín eigin ríkisstjórn getur ekki einu sinni verið að fullu leyti samstíga?

„Ég tel að þetta geti gengið, absalút. Ef við förum aðeins yfir tímaferla af því það er svolítið öðruvísi ferilinn varðandi okkur Íslendinga, með fullri virðingu fyrir öðrum þjóðum. Við erum 75 prósent inni í Evrópusambandinu. Þegar við byrjuðum ferlið á sínum tíma voru 27 kaflar opnaðir af 33. Ellefu kaflar voru kláraðir.“

Ferlið gæti hafist í desember

Evrópusambandið hafi komið þeim skilaboðum áleiðis að það vilji hraða sér í ferlinu.

„Ef það verður já og þegar það verður já, þá verður strax haft samband við Evrópusambandið og við getum hafið ferlið í desember eða strax í janúar.“

Er hægt að tryggja hagsmuni Íslands á einu ári?

Þá segir hún að það geti verið að samningaferlið sjálft taki einungis tólf mánuði. Aðspurð hvort það sé ekki of knappur tími upp á að tryggja alla þá hagsmuni Íslands sem hafa verið í umræðunni segist Þorgerður ekki í neinum vafa með það enda verði byrjað á erfiðustu köflunum.

Þú hefur sagt í viðtölum að þú skrifir aldrei undir samning sem felur í sér full yfirráð yfir auðlindum okkar. Að við missum full yfirráð yfir auðlindum okkar. Hvað eru full yfirráð að þínu mati?

„Að hafa stjórn á auðlindunum. Ég held að það sé bara mjög skýrt og einfalt og ef að við förum aðeins inn í það líka og skoðum það sem Evrópusambandið er að gera. Það er ekki að stjórna auðlindunum hjá öðrum þjóðum. Það er aðildarríkjanna að gera það. Það eru alls konar svona vitlausar upplýsingar í gangi að mínu mati hvað þetta varðar. Það er alveg skýrt: Auðlindir þjóða eru auðlindir þjóða, það er ekki Evrópusambandsins.“

En ferðu fram á að standa fyrir utan þessa sameiginlegu sjávarútvegsstefnu eða vera hluti af henni og fá undanþágu út frá henni eða hvað?

„Bara það sem nýtist, þannig að niðurstaðan nýtist okkur sem best. Er það sjálfstjórnarsvæði í sjávarútvegsmálum? Fáum það, það yrði mjög gott. Það sem hins vegar við sjáum ekki er þegar við semjum raunverulega við Evrópusambandið. Ég get verið með alls konar vangaveltur, SFS getur verið með alls konar vangaveltur, stjórnarandstaðan getur verið með það og allir talsmenn Nei-hópsins geta sett alls konar fram. Við vitum þetta ekki.“

Evrópusambandið er líka með sínar vangaveltur og þess vegna þurfum við að vera mjög skýr?

 „Já eins og ég segi, ég ætla ekki að fara að semja í í beinni eða í upptöku hér við okkur sjálf. Ég ætla að fara inn af styrk, af reisn, ekki með minnimáttarkennd inn í neinar svona samningaviðræður af því það er mikið í húfi, ekki síst fyrir íslenskan almenning og litlu og meðalstóru fyrirtækin sem búa ekki við sama rekstraröryggi og þessi 256 stærstu fyrirtæki í landinu.“

Orðalag þurfi að vera skýrt

En er ekki betra að standa fyrir utan sameiginlegu stefnuna í staðinn fyrir að vera hluti af henni og biðja um undanþágur út frá þeirri staðreynd að Evrópusambandið, Evrópudómstóllinn, hann túlkar allar undanþágur þröngt. Þetta þarf að vera ofsalega skýrt orðalag?

„Algjörlega sammála þér, það þarf að vera mjög skýrt orðalag.“

Ætlar þú þá að fara með þá kröfu að við stöndum fyrir utan sameiginlegu stefnuna? 

„Það þarf að vera mjög skýrt orðalag sem er ekki bara tímabundið heldur verður samþykkt í aðildarsamningnum sem fer síðan inn í löggjöf Evrópusambandsins. Við munum ekki gefa snefil eftir þarna. Evrópusambandið er örugglega að hlusta á það sem við erum að tala um hér. Ég ætla ekki að gefa eftir þegar kemur að þessu. Þau verða að átta sig á því að þetta eru risahagsmunir fyrir okkur Íslendinga að hafa stjórn á okkar sjávarútvegi og þess vegna erum við að fara full sjálfstrausts inn í þessar samningaviðræður sem vonandi verða.“

Sjávarútvegurinn sé eitt aðal atriðið í samningaviðræðunum ef af þeim verður.

„Þjóðin verður að fá að segja já eða nei. Að það sé ekki alltaf verið að grípa fram fyrir hendurnar á henni og segja: Nei, þið fáið ekki neitt meira að vita!  Og ég spyr þá líka: Hverra hagsmuna eru þeir að gæta sem segja nei og segja þið fáið ekki að vita meira? Mér finnst það undarlegt hvaða undarlegir hagsmunir búa þar að baki.“

„Ef það er hroki þá er það bara það“

Aðspurð hvort svona orðræða sé ekki hrokafull í ljósi þess að helmingur þjóðarinnar vilji samkvæmt könnunum ekki fara í þessa vegferð.

Þetta er bara venjulegt fólk sem deilir kannski ekki sömu sýn og þú?

„Alveg örugglega og ég ber mikla virðingu fyrir fólki sem ætlar sér að segja nei. Ég ber líka mjög mikla virðingu fyrir fólki sem ætlar sér að segja já og vill veita þessu tækifæri. Svo er bara fullt af fólki hérna á milli sem er að hugsa sig um að segja annað hvort nei eða já og það vill og þarf á fleiri upplýsingum að halda. Og ég segi: Við fáum ekki þessar upplýsingar og þessar staðreyndir á borðið nema sjá samning. Og ef að það er hroki þá er það bara það, við þurfum að fá staðreyndir fyrir þjóðina okkar.“

Hún segist fara af stað í þessa vegferð sannfærð um að þetta sé rétt skref á þeim tímum sem við lifum í dag.

Óljóst svar um undanþágur

Bara þannig að það sé algjörlega skýrt því margir segja að það sé bara hægt að fá tímabundnar undanþágur. Þú munt ekki fara fram á neitt annað en ævarandi undanþágu frá reglum ESB þegar kemur að sjávarútvegi?

„Ég mun ekki fara með neitt annað fram heldur en sem tryggir íslenska hagsmuni til skemmri og lengri tíma.“

Ævarandi?

„Til skemmri og lengri tíma.“

Þannig það gæti komið samningur fyrir þjóðina þar sem við fáum undanþágur í sjávarútvegi en bara til fimmtíu ára?

„Nei Elísabet Inga, þú færð mig ekki til að segja já við þessu, kemur ekki til greina.“

En á þjóðin ekki rétt á að vita þetta?

„Ég er búin að segja það. Við munum fara í hörðustu samningaviðræður sem við ætlum í út af sjávarútvegi og ef að niðurstaðan þjónar ekki samningum Íslands þá mun ég segja nei. Hversu skýrt þarf það að vera? Það þýðir ekki að fara í einhvern orðhengilshátt hér.“

„Við munum setja fram okkar ítrustu kröfur þegar kemur að sjávarútvegi og ýmsum öðrum málum. Þær kröfur koma mjög skýrt fram í meirihlutáliti utanríkismálanefndar. Þú þarft ekki bara að heyra það, þetta þarf framkvæmdastjórnin að heyra að okkur er fúlasta alvara þegar kemur að fiskveiðum og ég heyri ekki betur en að framkvæmdastjórnin og ýmis aðildarríki átti sig á því að þetta er risa mál fyrir okkur ef þau vilja okkur inn.“

Pizzur og burrito

Undanfarið hefur umræðan að miklu leyti snúist um vexti og verðbólgu. Formaður utanríkismálanefndar hefur nokkrum sinnum birt myndbrot á samfélagsmiðlum þar sem hann lofar landsmönnum að 25 prósenta verðlækkun verði á matarkörfunni.

Ekkert í samningnum um matvælaverð

Er það ekki algjörlega á hreinu að það verður ekkert í þessum samningi sem kveður á um matvælaverð eða einhverja tölulega vexti? Þetta eru allt svona afleiddir þættir. Heldurðu að það muni koma fólki á óvart til dæmis?

„Já, ég held að það muni gera það og ég held að þú megir ekki vanmeta pizzur og burrito eða bara aðra þætti í matarkörfunni hjá almenningi, venjulegu fólki sem er að reyna að hafa í sig og á.“

Af hverju á það ekki að gerast hér líka?

Segir Þorgerður að skýrsla Hagfræðistofnunnar Háskóla Íslands hafi dregið það fram að matarverð lækkaði meðal annars í Svíþjóð og Finnlandi um 25 til 30 prósent. 

„Af hverju á það ekki að gerast hér líka? Vextir lækka alls staðar. Í hverju einasta aðildarríki sem hefur farið inn í Evrópusambandið þá hafa vextir lækkað. Auðvitað hefur það áhrif á aðföng verslunarkeðja og allra þeirra sem koma að því að byggja upp matarkörfuna á Íslandi. Að sjálfsögðu mun matarverð lækka á Íslandi og að sjálfsögðu munu vextir lækka á Íslandi.“

En þeir lækka bara líka við þá aðgerð að reyna að koma okkur inn í sambandið ef af því verður. Við þurfum hér heima að vinna heimavinnu og koma vöxtum og verðbólgu niður og margir spyrja sig: Hvers vegna ættum við þá, þegar því markmiði hefur verið náð, að gefa upp á bátinn þennan sjálfstæða gjaldmiðil okkar?

„Af því að ég held að það er alltaf verið að segja: Við gerum þetta bara sjálf. Við erum búin að vera í áttatíu ár sjálfstæð, við ætlum alltaf að gera þetta sjálf. En á endanum þá er alltaf einhver reikningur og hann er alltaf sendur á sama fólkið, alltaf sendur á launþega í landinu. Hann er alltaf sendur á almenning en það eru alltaf einhverjir ákveðnir hópar sem eru stikkfríir að taka á sig höggin sem íslenska krónan veitir íslensku samfélagi reglulega.“

Segir hún að stjórnmálamenn verði að hafa hugrekki til að taka þessi skref.

Einföldun á flókinni umræðu?

En er þessi eilífa umræða um húsnæðisvexti ekki mikil einföldun? Að halda að við það eitt að fara í sambandið þá munu húsnæðisvextir lækka sí svona?

„Segðu það við fólkið sem sendir mér tölvupósta eða messenger-skilaboð, sem eru foreldrar á aldrinum 55 til 65 ára og eru enn með húsnæðislánin sín, eru enn að borga af námslánunum sínum af því að það er ákvörðun í íslenskum stjórnmálum að viðhalda hér verðtryggingu, að vera alltaf með þrisvar sinnum hærri verðbólgu og þrisvar sinnum hærri vexti. Segðu þessu fólki að þetta skipti engu máli. Þetta er risa mál fyrir almenning í landinu, að fá að sjá hvernig við getum komið fólkinu okkar í meira skjól heldur en það er í núna.“

Fullreynt að gera þetta sjálf

En ég spyr af því nú eru vextir ekki eitt og sér ráðandi í því hversu einfalt er að eignast húsnæði eða hvernig afborganir verða. Reynslan hefur sýnt okkur að þegar vextir lækka þá sömuleiðis fer húsnæðisverð oft upp, það gerist í covid. Er ekki viðkvæmt að umræðan sé á þann veg að þetta sé svo einfalt að við förum bara inn í sambandið, húsnæðisverð lækki og hér verði allt í blóma?

„Ef að við horfum á reynslu annarra þjóða þá er nákvæmlega þetta sem gerist og mér finnst svo sorglegt af því við erum alltaf að segja að við eigum að gera þetta sjálf og mér finnst ágætt til dæmis að horfa á neytendamálin.“

Segir Þorgerður að í áratugi hafi verið barist fyrir neytendur hér heima en þeir hafi ekki fengið stuðning fyrr en við fórum inn í EES og tókum upp neytendaregluverkið sem þar er.

„Við gátum alveg verið búin að gera þetta sjálf en við gerðum það ekki og það er það sama með efnahagsmálin. Við getum gert mjög margt sjálf og það þarf aga inn á íslenskan vinnumarkað.“

 Já, það er ykkar hlutverk. Þið eruð stjórnmálamenn?

„Já það er algjörlega þannig og við munum ekkert hætta því og hluti af því er til dæmis það sem ríkisstjórnin er að gera. Við þurfum að taka mjög erfiðar ákvarðanir, þær munu koma í ljós núna í haust. Við erum að gera það sem þarf til þess að skila hallalausum fjárlögum af því það er nákvæmlega það sem hjálpar okkur við að styðja við Seðlabankann um að lækka vexti og berjast við verðbólguna.“

Segir hún að Evran sé langtímamarkmið.

En ég spyr bara af því t.d. í covid þá voru vextir lágir. Við vorum með eitthvað sem fólk gæti kallað Evrópuvexti. Húsnæðisverð hækkaði samt. Sú staðreynd verður enn fyrir hendi þó við förum inn í Evrópusambandið að það verða enn jafnmargir á landinu sem þurfa að kaupa sér fasteign og þá verður jafnmikið af fasteignum í boði. Þetta leysist ekki bara við það eitt að ganga inn í Evrópusambandið?

„Nei, en fólkið mun alltaf út af verðtryggingunni standa uppi með það að eiga ekki mjög mikið í höfuðstól hússins. Eftir 20, 30 og jafnvel 40 ár. Það er bara þannig, þetta er íslenski veruleikinn. Sama hvort að vextir fari niður um tíma eða fari upp aftur og ágætt ef þú minnist á covid. Allar aðrar þjóðir lentu líka í covid, þær fóru líka niður með vextina. Verðbólga fór líka upp annars staðar. En af hverju var verðbólgan miklu lengur að fara niður hér og af hverju erum við lengur að fara niður með vexti hér? Út af því að við erum alltaf með þennan séríslenska veruleika.“

Viðskiptastríð og ummæli Trump

Næst var Þorgerður spurð út í öryggismálin og hvað hafi breyst í heimsmálum sem valdi því að núna sé tíminn og hvers vegna ekki hafi verið hægt að leggja haustþingið undir umræður um aðildarumsókn.

Sagði hún að margt hefði breyst. Tollar væru notaðir í viðskiptastríði og Kína að eflast. Tekur hún dæmi um kísiljárnið þar sem við lentum í tollum af hálfu sambandsins. Áhyggjur séu uppi um yfirlýsingar Bandaríkjaforseta varðandi Grænland. Því sé gott að koma Íslandi í skjól.

Það er mikið talað um þetta einmitt, að koma okkur í skjól og vera með sæti við borðið. Við myndum þó einungis fá sex þingmenn af sjö hundruð. Stóru ríkin eru með hátt í hundrað þingmenn hvort. Hvernig eigum við að hafa rödd í þessum fjölda?

„Það er mjög auðvelt að vera með rödd.“

Verður hlustað á okkur?

„Já, það verður það og þá sérstaklega á þeim sviðum þar sem við höfum sterka rödd.“

Nefnir hún sjávarútveginn, orkumálin og mannréttindamál. 

„Þingið er eitt og sex þingmenn, það er ekki unnið eftir ríkjum. Það er unnið eftir flokkagrúppum og það er miklu frekar eins og íslenska þingið vinnur.“

Áhrifin séu í ráðherraráðinu þar sem hvert og eitt ríki sé með eina rödd. Í leiðtogaráðinu og í framkvæmdastjórninni þar sem hvert og eitt ríki er með sinn framkvæmdastjóra.

„Ekki leggja mér orð í munn“

Þú talar mikið um öryggismál. Staðan sé svo alvarleg að Ísland þurfi fleiri öryggisstoðir og að ESB-aðild geti styrkt öryggi Íslands. Þú segir líka að við þurfum að halda fullu forræði yfir okkar fiskveiðum, þó þú viljir ekki alveg segja það hér í þessu viðtali hvort að það sé ævarandi að öllu leyti eða tímabundið...

„Nei ekki leggja mér orð í munn.“

Þú vildir ekki staðfesta við mig hvort þú farir bara fram á ævarandi undanþágur?

„Ég er að segja að við eigum að verja réttindi okkar. Við eigum að verja það að stjórna okkar fiskveiðum til skemmri og lengri tíma. Við eigum að verja það að halda áfram okkar stjórn yfir fiskveiðum og það er búið að margsegja það.“

Svarar ekki til um ævarandi yfirráð

En getur þú þá sagt mér hvaða undanþágur þú ferð fram á sem eru ævarandi?

„Nei ég ætla ekki, nei ég segi að ég vil að við höfum full forráð yfir íslenskum sjávarútvegi. Getur það verið skýrara?“

Já, það getur verið skýrara því þetta er mjög loðið orðalag? 

„Nei, ég er að segja að ég vil að við stjórnum okkar fiskveiðum, okkar sjávarútvegi og grunnreglur Evrópusambandsins, sem betur fer, þær styðja við málflutning okkar Íslendinga. Landhelgin nær ekki að neinu einasta öðru ríki innan Evrópusambandsins. Við erum í draumastöðu af því Bretland er farið út. Við þurfum ekki að díla við það ríki lengur.“ 

Gefur ekki eftir þegar kemur að fiskveiðum

„Við erum á undan allavega Norðmönnum. Það gefur okkur mjög sterka stöðu. Þannig að staða okkar er einstök fyrir utan það að vera þetta stórveldi í sjávarútvegi. Þannig að enn og aftur. Ég er að tala þannig, ekki bara til þín og þjóðarinnar, heldur líka til framkvæmdastjórnarinnar sem er þarna úti að hlusta. Við munum ekki gefa eftir þegar kemur að fiskveiðum.“

Öryggismál eða sjávarútvegur?

Varðandi stöðuna í heimsmálum. Ef að Evrópusambandið samþykkir ekki þínar kröfur um undanþágur í sjávarútvegi, myndir þú þá ráðleggja þjóðinni að hafna aðildarsamningi þrátt fyrir þann öryggislega ávinning sem þú segir felast í aðild. Hvort vegur þyngra? Þessi öryggisfaktor eða sjávarútvegurinn?

„Veistu það, þú ert kominn núna út í eitthvað svona ef og þegar. Þú ert eiginlega kominn einmitt nákvæmlega út í það af hverju við erum að biðja þjóðina, eða ég er að biðja þjóðina um að segja já til þess að við fáum að sjá og vita meira. Við getum verið með alls konar vangaveltur og mér finnst þetta gild spurning.“ 

Mér finnst samt rétt að fólk fái að vita það. Þetta eru tvö atriði sem þú talar hvað mest um, það er þessi mikilvægi faktor að vera við borðið út af stöðunni í heimsmálum og svo eru það þessar undanþágur sem þú ætlar að fara fram á í sjávarútvegi. Ef þú færð ekki bæði, hvort vegur þyngra?

„Mér finnst þetta vera tvö aðskilin mál. Við erum að fara þarna inn til þess að treysta okkur í sjávarútvegi, alveg skýrt og síðan skoðum við hvað við getum fengið meðal annars í öryggismálum og ég mun alltaf undirstrika að þetta geti farið saman og Evrópusambandið er ekki hægt að fara að stilla okkur upp við vegg og segja þetta er annað hvort eða.“

Nei en þú gætir þurft að meta hvort vegur þyngra?

„Nei, ég er ekki sammála þér að fólk í alþjóðaviðskiptum og alþjóðasamstarfi nálgist hlutina með þessum hætti, að það sé annaðhvort eða. Þannig vinna ekki vestrænar líkt þenkjandi þjóðir. Þær vinna að hagsæld allra. Þær vinna að því að auka öryggi vestrænna þjóða til þess að ýta undir lýðræði og frelsi og mannréttindi, þessi grundvallargildi og það þýðir það að við þurfum að tryggja öryggi okkar og það virðir líka menningu þjóðar, það virðir líka hvaðan við komum og fiskveiðarnar draga fram hvaðan við Íslendingar komum.“

„Við fáum virðingu fyrir því. Þannig að það er ekki hægt að stilla þessu svona upp, bara á engan hátt af því að þetta er ekki mín reynsla í alþjóðasamskiptum. Ekki nema bara... við erum ekki að fara að semja við Rússland, þeir gætu stillt okkur upp svona.“

„Ég læt ekki stilla mér upp við vegg“

Nú er ég ekki að tala um að sambandið stilli þér bókstaflega upp við vegg. Ég er að tala um að þú sért með eitthvað hagsmunamat fyrir framan þig og þurfir að meta það hvað vegi þyngra fyrir þjóðina?

„Þegar samningur liggur fyrir þá mun ég segja þjóðinni alveg tæpitungulaust hvað mér þyki fyrir bestu og það er alveg ljóst að ég mun segja nei ef að það næst ekki þannig niðurstaða í sjávarútvegi eða landbúnaði eða öryggismálum þjóðarinnar.“

„Við erum að fara inn í þessar viðræður til þess að athuga hvort að við getum enn frekar bætt við efnahagslegt öryggi fólksins okkar en líka pólitískt öryggi og þá skiptir máli að við skoðum þetta í heild og ég bara ætlast til þess að Evrópusambandið hlusti á það sem við erum að segja. Mér er fúlasta alvara þegar kemur að þessum þáttum og ég læt ekki stilla mér upp við vegg.“

Það getur vel verið að Evrópusambandið muni hlusta, en það þýðir ekki allt. Forsætisráðherra Hollands sagði til dæmis að það væri skýrt að öll ríki sem ganga inn í sambandið verði að lúta sameiginlegri sjávarútvegsstefnu. Þar með má gera ráð fyrir að hann muni mögulega ekki samþykkja þessa undanþágu og það er nóg að eitt ríki samþykki ekki forsendur okkar inn í Evrópusambandið.  Hefur þú ekkert áhyggjur af þessu, þrátt fyrir fögur fyrirheit frá Evrópusambandinu sjálfu?

„Nei ég skil að einhverju leyti líka hvort sem það eru Hollendingar eða einhverjir aðrir að þau reyni að taka sér einhverja varðstöðu.“

Ekki heyrt í forsætisráðherra Hollands

Segir hún að stækkunarstjóri sambandsins ítreki að það sé mikið í húfi að semja við Ísland.

„Ég veit alla vega að ég mun mæta með kjark, með ákveðna sýn sem Íslendingur við þetta samningaborð og við munum náttúrulega senda út okkar besta fólk til þess að semja fyrir okkur.“

Hefur þú eitthvað heyrt í forsætisráðherra Hollands?

„Nei,“

Þannig þú veist ekki hver afstaða hans er í rauninni?

„Nei, bara sem kemur fram í þinginu og það er alveg skýrt að þetta eru samningaviðræður sem við erum að fara inn í. Það hafa verið samningaviðræður um hvort sem það er sameiginleg sjávarútvegsstefna... það hefur líka verið talað um sameiginlegu landbúnaðarstefnuna. Hún var alveg með ákveðnum hætti þegar Finnar og Svíar nálguðust hana og svo var áherslum Finnlangs bara bætt inn í sameiginlegu landbúnaðarstefnuna.“

Umræðan þvæld

Umræðan er að miklu leyti mjög þvæld og ég veit að það fer í taugarnar á mörgum hvað hún er pólaríseruð. Já sinnar tala um að hér bara verði allt í blóma ef við göngum inn og nei sinnar tala um að hér brenni allt ef við förum ekki inn. Þetta er ekki alveg sanngjörn umræða?

„Ég er sammála.“

Aðspurð hvort hún sem mikill já sinni geti tekið dæmi um eitthvað sem sé slæmt við inngöngu Íslands í Evrópusambandið vill hún undirstrika að Evrópusambandið sé ekki markmiðið.

„Það er leið að ákveðnu markmiði til þess að auka velsæld íslensku þjóðarinnar, til að auka lífsgæði íslensku þjóðarinnar, til þess að auka öryggi íslensku þjóðarinnar og ekki síst almennings í landinu.“

Evrunni fylgi agi

Til að svara spurningunni segir hún að það sé bæði kostur og galli að sambandinu fylgi meiri agi. 

„Það er ekki þannig að Evran komi bara og það verði allt leyst á einni nóttu. Það fylgir því að það þarf ákveðinn aga og mér sýnist á öllu, af því við erum búin að reyna að gera þetta svo lengi sjálf að það verði gott að fá aðhaldið og agann að utan.“

Íslandi gengur mjög vel. Hér er einn mesti kaupmáttur í heimi, meiri en í flestum ef ekki öllum ESB-ríkjunum. Það gengur betur hér en á mörgum öðrum stöðum. Þrátt fyrir hærri vexti og hærra verðlag, þá eru laun líka hærri og fólk hefur það almennt betra en víðast hvar annars staðar. Með tilliti til þessa. Hvernig er hagsmunum Íslands betur borgið innan sambandsins í örstuttum málum?

„Með því að tryggja meiri stöðugleika, meiri fyrirsjáanleika. Að þegar fólk tekur lánin sín hér... ég var að tala við við fjölskyldufaðir í gær sem var að lýsa því að bara til þess að draga andann, til þess að borga af húsnæðinu þá er hann að borga 500 þúsund krónur á mánuði, það er 400 þúsund krónur í vexti. Hann er ekki að borga mikið inn á höfuðstólinn hjá sér. Hann mun ekki eignast húsnæðið fyrr en eftir dúk og disk. Hann er að borga 200 þúsund og vel það í matarkörfuna.“

Fólk lýsi mismunandi lífskjörum í einstaka dæmum

En er ekki hættulegt að koma með svona einstök dæmi í umræðuna. Nú var Kristín Lilja, Íslendingur búsett í Svíþjóð að koma með annað dæmi. Hún er með sjö til átta hundruð þúsund útborgað í laun þegar allt er tekið saman sem sérfræðingur í heila- og taugaskurðlækningum þar. Hún segir að svona séu bara launin í Evrópusambandinu. Þetta er bara alls konar. Er ekki erfitt að pikka eitt dæmi út úr heildinni?

„Já, það er alveg rétt og talandi um íþróttafólkið. Ég var að fylgjast með henni Guðbjörgu Gunnarsdóttur, sem er landsliðsmarkmaður okkar til margra ára í fótbolta. Hún er hagfræðingur, býr úti í Svíþjóð með fjölskyldunni sinni og hún dregur fram einmitt aðra mynd og hún er hagfræðingur, hún þekkir þetta. Hún bara svart á hvítu sér vaxtabyrðina hjá almenningi hér á Íslandi og vaxtabyrðina úti hjá henni.“

Já þetta er annað dæmi. Finnst þér ekki hættulegt að draga eitt einstakt dæmi fram. Við vitum ekki nákvæmlega hvernig þetta verður hér fyrr en eftir viðræður?

„Eigum við ekki að fara að hlusta á almenning í landinu? Af því það er þannig að það eru 256 fyrirtæki, stórfyrirtæki, sem taka lán í erlendum  gjaldmiðli, dollurum eða evrum. Það eru fyrirtæki sem hafa meðal annars mjög mikil áhrif á þessa umræðu nei megin frá sem sem er að gera allt sitt upp í erlendum gjaldmiðli, eru að gera allt sem þau geta til að koma í veg fyrir það að íslenskur almenningur geti búið við sama umhverfi og ég hef oft sagt það áður að á meðan að útgerðin gerir upp í evrum og dollurum og það er ekkert að því, við viljum bara að fiskverkakonan hafi líka sama tækifæri og eigendur, að búa í sama örugga umhverfi.“

Málið hafi ekki áhrif á pólitískan feril

Margir hafa velt því fyrir sér hvað verður um þig sem stjórnmálamann ef þjóðin hafnar þessu í ágúst? Er þetta bara svona næsta mál, áfram gakk eða hefur þetta einhverjar afleiðingar fyrir þig og þinn feril?

„Nei, það tel ég ekki af því að þá erum við komin á einhvern skrítinn stað. Í fyrsta lagi ef að við ætlum að treysta á að þjóðaratkvæðagreiðslur verði eitthvað notaðar þá þýðir það ekki að stjórnmálamenn, ef þeir fá ekki þá niðurstöðu sem þeir vonast eftir, að þeir verði að hætta. Ég held að það væri eitthvað bogið við það.“

Það standi í ríkisstjórnarsáttmálanum að farið verði í þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna.

„Og á að fara að skamma okkur fyrir að efna það loforð? Þá held ég að íslensk pólitík sé komin á mjög skrítinn stað. Ég tel þetta vera tvímælalaust rétta skrefið við þessar aðstæður að veita íslensku þjóðinni þetta tækifæri.“