Bar­átta intersex fólks standi styrkum fótum

Hinsegin dagar eru dagarnir okkar, ekki bara hinsegin fólks heldur okkar allra. Hinsegin dagar minna okkur nefnilega á að með samstöðu gerist svo ótal margt. Þá náum við árangri og ýtum úr vör mikilvægum breytingum í þágu mannréttinda okkar allra. Þetta er nefnilega uppskeruhátíð, að vissu leyti, þar sem við eigum að fagna saman því sem við höfum áorkað, en ekki síður brýna okkur og skerpa sýnina til framtíðar.

Lög um kynrænt sjálfræði voru eitt stærsta skref sem tekið hefur verið á Íslandi í þágu mannréttinda hinsegin fólks, og þá helst trans fólks og intersex fólks. Sjálfsákvörðunarréttur um skráningu eigin kyns, möguleikinn á skráningu hlutlauss kyns og ekki síst sú líkamlega friðhelgi sem lögin hafa í för með sér eru allt stórir áfangar í sögu hinsegin fólks á Íslandi. Setning laganna byggðist þó einnig á þeirri viðurkenningu að þróun þessara réttinda væri í sífelldri endurskoðun og að lögin yrðu ávallt að endurspegla nýjustu rannsóknir og þá vitneskju sem við höfum, okkur öllum til góða.

Endurskoðun þarf að fara fram

Samkvæmt lögunum átti að skipa starfshóp innan þriggja ára frá gildistöku ákvæðanna um ódæmigerð kyneinkenni, sem sett voru nokkru síðar. Hópurinn átti einmitt að skoða nýjustu rannsóknir, þær framfarir sem orðið hafa og þá miklu vitneskju sem okkur hefur áskotnast síðustu ár, til að tryggja sem allra bestu þjónustu, samfélaginu öllu til heilla. Sá frestur rann út í desember 2023.

Nú eru liðin meira en tvö og hálft ár frá því að starfshópurinn hefði átt að taka til starfa. Intersex fólk hefur í gegnum tíðina byggt baráttu sína á krafti og þrautseigju, en í raun er lykilorðið þolinmæði. Þolinmæði eftir aðstoð, þjónustu, skilningi, „æðruleysi“, réttlæti, samstöðu, nefndum, ráðum, þingum, fólki, fjölskyldu og svo mætti lengi telja. En það er ekki endalaust hægt að reiða sig á þolinmæði intersex fólks.

Lögin ná ekki til allra

Sérstök áhyggjuefni eru undantekningar í lögunum vegna tiltekinna kyneinkenna. Nýjar rannsóknir undirstrika mikilvægi þess að fara varlega. Skýr vilji intersex fólks er þó sá að ónauðsynlegar aðgerðir á börnum, og auðvitað fólki almennt, séu bannaðar og að annað sé undantekning, byggð á ákvörðunum fagfólks sem hefur fræðslu og nýjustu rannsóknir að leiðarljósi. Rannsóknir á aðgerðum sem falla ekki sjálfkrafa undir vernd laga um kynrænt sjálfræði sýna til dæmis að veruleg hætta er á að börn þurfi fleiri og ófyrirséðar aðgerðir síðar.

Barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna hvatti Ísland árið 2022 til að tryggja að ónauðsynlegri læknis- og skurðmeðferð væri frestað þar til börn gætu sjálf veitt upplýst samþykki. Mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna gekk lengra árið 2024 og kallaði eftir því að undantekningar í íslenskum lögum yrðu endurskoðaðar. Evrópuráðið hefur síðan samþykkt ítarleg tilmæli um réttindi intersex fólks.

Gagnsæi og eftirlit eru lykilatriði

Framkvæmd laganna vekur einnig spurningar. Teymið sem fjallar um börn með ódæmigerð kyneinkenni á, samkvæmt lögskýringargögnum, að vera þverfaglegt. Núverandi teymi er þó eingöngu skipað læknum, einkum sérfræðingum í innkirtla-, skurð- og þvagfæralækningum barna. Sálfræðingar, félagsráðgjafar, siðfræðingar og fulltrúar með þekkingu á mannréttindum intersex fólks eru ekki fastir meðlimir.

Eftirlitið er einnig óskýrt. Sérfræðinefndin sem á, meðal annars, að veita teyminu aðhald er að hluta skipuð einstaklingum sem jafnframt starfa innan þess kerfis sem nefndinni er ætlað að hafa eftirlit með. Slíkt fyrirkomulag skapar hættu á árekstrum og veikir traust.

Við þurfum einnig nánari upplýsingar um fjölda og eðli aðgerða sem og meðferða sem breyta kyneinkennum barna varanlega. Án gagnsæis er erfitt að meta hvort lögin veiti þá vernd sem þeim var ætlað að tryggja. Intersex Ísland hefur á liðnu ári verið í góðu og mikilvægu sambandi og samtali við stofnanir og ráðuneyti varðandi þessi mál, og við munum að sjálfsögðu halda því áfram.

Við erum þakklát og það er engin manneskja ein

Ég vil einnig nýta tækifærið og þakka stjórn og starfsfólki Hinsegin daga í Reykjavík fyrir sitt ómetanlega framlag, fyrir ykkur erum við öll svo þakklát að erfitt er að setja það þakklæti í orð. Takk.

Hinsegin dagar eru dagar sýnileika og við eigum öll innan fjölskyldunnar að vera stolt af því sem við erum og gleðjast. En við eigum ekki síður að muna hvað enn þarf að gera og allra mikilvægast er að vita að við eigum alltaf skjól, við eigum alltaf einhvern að leita til og engin manneskja er ein. Við erum hér.

Gleðilega hinsegin daga.

Höfundur er Framkvæmdastjóri Intersex Ísland, intersex.is