Hvað kostar lé­leg um­sýsla ríkis­sjóðs okkur í raun?

Að halda utan um opinbera fjármuni er eitt af grunnhlutverkum hvers réttarríkis. Þegar einstaklingar og fyrirtæki inna af hendi skatta og þjónustugjöld er það gert í þeirri sjálfsögðu væntingu að féð skili sér til baka í heilbrigðisþjónustu, menntun, samgöngum og velferð.

Á sama tíma glímir þjóðin við eina hæstu raunvexti í Evrópu, viðvarandi halla á ríkissjóði — 137 milljarða króna árið 2025 — og kynslóð sem sér fram á að sífellt verður erfiðara að eignast eigið húsnæði. Þegar helstu opinberu úttektir síðustu tveggja áratuga eru lagðar hlið við hlið blasir við endurtekið stef: í ólíkum kimum ríkisrekstrarins — skattkerfinu, stórframkvæmdum, auðlindanýtingu og alþjóðlegum fjármálaviðskiptum — hafa eftirlitsstofnanir sjálfar, á vegum ríkisins, ítrekað staðfest að umtalsverð verðmæti skili sér ekki í sameiginlega sjóði þjóðarinnar.

Taka verður fram strax, af heilindum við lesendur: skýrslurnar sem hér er vísað til staðfesta hver fyrir sig að tiltekinn vandi sé til staðar og gefa upp umfang hans á sínum tíma. Engin þeirra reiknar út eina samræmda árlega heildartölu fyrir daginn í dag — þá vinnu hefur ríkið aldrei látið vinna.

Tölur sem hér eru sett fram eru þess vegna varfærið, heimildum studd samantekt undirritaðs á því sem staðfest gögn benda til, ekki tala sem stjórnvöld sjálf hafa reiknað út. Sá greinarmunur skiptir máli, og einmitt þess vegna er hann dreginn skýrt fram hér — þetta eru nálgunarútreiningar sem gefa vísbendingu um vandamálið.

1. Skattsvik: árleg meginblæðing kerfisins

Starfshópur á vegum fjármálaráðuneytisins skilaði árið 2005 skýrslu um umfang skattsvika á Íslandi og komst að þeirri niðurstöðu að tekjutap ríkis og sveitarfélaga af völdum skattsvika gæti numið 8,5–11,5% af heildarskatttekjum. Sé sama hlutfall fært yfir á núverandi skatttekjur ríkissjóðs, sem áætlaðar eru um 1.290 milljarðar króna árið 2025, jafngildir það 110–150 milljörðum króna á ári.

Mælingin er hins vegar tveggja áratuga gömul og verður að meðhöndla sem slíka. Eftirlit Ríkisskattstjóra hefur eflst frá 2005, en á móti hafa komið til nýjar undanskotsleiðir: alþjóðleg netviðskipti og rafmyntir, og vöxtur svarts hagkerfis í skammtímaleigu og verktakagreiðslum samhliða uppgangi ferðaþjónustu. Sé gert ráð fyrir að bætt eftirlit hafi lækkað hlutfallið í 7–9%, stendur eftir varfærið bil upp á 90–115 milljarða króna árlega — sem er sú tala sem eðlilegast er að miða við þar til ný úttekt liggur fyrir.

2. Aflandsfé og milliverðlagning: fjármagnsflótti sem aldrei var að fullu upplýstur

Eftir Panamaskjölin réðst fjármála- og efnahagsráðuneytið í rannsókn á eignum Íslendinga á aflandssvæðum. Starfshópurinn staðfesti að aflandsfélögum í eigu Íslendinga hefði fjölgað gríðarlega í aðdraganda bankahrunsins og mat að fjármunir sem safnast höfðu erlendis vegna óeðlilegrar milliverðlagningar gætu numið 140–160 milljörðum króna á því margra ára tímabili sem rannsakað var. Þetta er eignastofn, ekki árlegt flæði — en sé eingöngu horft til áframhaldandi skattundanskota af ávöxtun og eignamyndun tengdri þessum stofni má áætla að ríkissjóður verði árlega af 3–6 milljörðum króna.

Sérstök skýrsla ráðuneytisins frá 2017 um milliverðlagningu og faktúrufölsun bætti öðru lagi ofan á: hún staðfesti kerfislæga veikleika í eftirliti með viðskiptum tengdra félaga, þar sem hagnaði er hægt að koma undan með undirverðlagningu útflutnings eða yfirverðlagningu innfluttrar þjónustu. Skýrslan sjálf lagði ekki fram nýja krónutölu, en sé stuðst við alþjóðlegar viðmiðunartölur um umfang slíkrar hagnaðartilfærslu (svokallað BEPS) á hagkerfi af stærð Íslands, er raunhæft að ætla að tapið nemi 10–20 milljörðum króna árlega. Samanlagt gefur þetta bilið 13–26 milljarða króna á ári fyrir þennan lið.

3. Framúrkeyrsla í stórframkvæmdum: skipulagslegt óhagræði

Nýr Landspítali er skýrasta dæmið. Fyrsti áfangi einn var upphaflega metinn á 62,8 milljarða króna en heildaráætlun alls verkefnisins er nú komin í um 210–211 milljarða króna. Þetta er ekki skattsvik í lagalegum skilningi, og hluti hækkunarinnar — stækkun meðferðarkjarna, hertar jarðskjálftakröfur — er verjanleg og endurspeglar bætta þjónustu, ekki sóun.

En endurtekin, kerfisbundin frávik frá upphaflegum áætlunum, ár eftir ár, í stærstu innviðaverkefnum þjóðarinnar, eru sjálfstætt merki um veikburða áætlanagerð og eftirlit sem opinberar úttektir hafa margsinnis bent á. Sé horft til stórframkvæmda ríkisins í heild — sjúkrahúsa, samgöngumannvirkja og opinberra bygginga — er raunhæft að meta árlegt tap vegna vanáætlaðs kostnaðar og tafa á 5–12 milljarða króna.

4. Auðlindarenta: pólitísk ákvörðun með raunveruleg fjárhagsleg áhrif

Fjórði þátturinn er eðlisólíkur hinum: hann snýst ekki um svik heldur um skiptingu ávinnings af sameiginlegri auðlind. Hagfræðilegar úttektir, þar á meðal álitsgerðir sem Alþingi hefur sjálft aflað í tengslum við lagasetningu um veiðigjöld, hafa metið auðlindarentu í íslenskum sjávarútvegi á bilinu 14–35 milljarða króna á ári að jafnaði, og yfir 50 milljarða í bestu árum greinarinnar. Innheimt veiðigjöld hafa á sama tíma iðulega numið broti af þeirri fjárhæð — oft 7–10 milljörðum króna árlega.

Útgerðin bendir réttilega á að hluti rentunnar sé þegar innleystur í kvótaverði. Sú staðreynd breytir þó ekki hinu hagfræðilega mati sjálfu: þjóðin, sem er lögbundinn eigandi auðlindarinnar, fær að öllum líkindum ekki fullt endurgjald fyrir afnot af henni.

Varfærið mat gefur bil upp á 15–30 milljarða króna á ári í ónýttri auðlindarentu.

Samandregið, varfærið mat — ekki staðfest heildartala

Til samans virðist blasa við að rikissjóður tapi árlega um 150 milljörðum í þessum fjórum málaflokkum, sem er ólíðandi og þjóðin þarf að fá itarlegar og sundurliðaðar útskýringar á þessum svakalega leka á rikissjóði.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um bætt samfélag.