Við þurfum ekki að kaupa gervigreindarfullveldið að utan

Í vor fór fram þörf umræða hér á landi um gervigreind og fullveldi. Í grein sinni „Sjálfstæðisbaráttan nútímans" á Vísi 25. mars lýsti Logi Einarsson, menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra, gervigreindarfullveldi sem getu þjóðar til að þróa, hýsa og hafa áhrif á gervigreindartækni. Til að tryggja slíkt fullveldi þyrfti þrennt: öfluga reikniinnviði hér á landi, sérfræðikunnáttu til að viðhalda og þróa tæknina, og íslenskt mállíkan „á heimsmælikvarða" sem styður tunguna en virðir jafnframt gildi okkar, lög og menningu. Ráðherra greindi um leið frá því að viðræður væru hafnar við leiðandi alþjóðlegt fyrirtæki um þróun slíks mállíkans. Áformin hafa verið kennd við fullveldisgervigreind (e. sovereign AI).

Þetta eru góð og verðug markmið, og ég tek heilshugar undir þau. Spurningin sem umræðan hefur snúist um er hvernig þeim verður best náð.

Viðbrögðin létu ekki á sér standa. Í apríl skrifaði hópur vísindamanna frá Háskólanum í Reykjavík, grein þar sem þeir bentu á að stafrænt fullveldi felist ekki í því að kaupa fullbúna lausn af erlendu fyrirtæki, heldur í því að búa yfir þekkingu og getu til að þróa og viðhalda tækninni sjálf. Þeir vöruðu við því að ef erlent fyrirtæki smíðaði líkanið yrði Ísland háð þeim aðila í viðhaldi, uppfærslum og aðlögun, og þegar næsta kynslóð líkana kæmi, sem gerist á nokkurra mánaða fresti, værum við aftur komin á byrjunarreit.

Ég tek undir þá greiningu. Og ég vil bæta við hana nýrri staðreynd sem hefur bæst við frá því umræðan fór fram og styrkir röksemdafærsluna til muna.

Nýtt opið líkan breytir stöðunni

Þann 15. júlí gaf bandaríska fyrirtækið Thinking Machines, sem stýrt er af Miru Murati, fyrrverandi tæknistjóra OpenAI, út stóra mállíkanið Inkling. Líkanið er 975 milljarðar stika að stærð, fjölþætt í eðli sínu (það vinnur jöfnum höndum með texta, myndir og hljóð) og, það sem mestu skiptir í þessu samhengi, gefið út með opnum vigtum undir Apache 2.0 hugbúnaðarleyfi. Það þýðir að hver sem er má sækja það, keyra það, fínstilla það og dreifa því í hvaða tilgangi sem er, án þess að biðja nokkurn um leyfi.

Fyrirtækið segir Inkling sjálft ekki vera öflugasta líkanið á markaðnum, hvorki opið né lokað. Það var þvert á móti hannað sem sterkur, opinn grunnur til aðlögunar, þ.e.a.s., líkan sem stofnanir og fyrirtæki eiga að geta gert að sínu eigin. Það er nákvæmlega það sem íslenskt gervigreindarfullveldi kallar á.

Í mínum eigin prófunum stendur Inkling sig merkilega vel á íslensku miðað við að vera almennt, fjöltyngt líkan sem enginn hefur enn sérþjálfað fyrir okkur. Það segir sína sögu um hversu langt grunnlíkön af þessari stærðargráðu eru komin og hversu stutt er í mark ef við bætum við íslenskri sérþekkingu og gögnum.

Þriðja leiðin

Umræðan í vor teiknaði upp tvo kosti: að greiða erlendu stórfyrirtæki fyrir að smíða lokað íslenskt líkan, eða að byggja allt upp frá grunni hér heima. Útgáfa Inkling sýnir að þriðja leiðin er ekki aðeins til, heldur er hún raunhæfari nú en nokkru sinni fyrr: að taka fremsta opna grunnlíkan sem völ er á, fínstilla það með innlendri þekkingu og gögnum, og hýsa það hér á landi.

Þessi leið tekur á áhyggjunum sem settar voru fram í vor, einni af annarri. Opið leyfi er einmitt forsenda þess að hægt sé að endurþjálfa, fínstilla og dreifa líkani án þess að vera háður geðþótta eins seljanda. Þekking verður til á Íslandi og situr ekki föst erlendis. Og þegar næsta kynslóð opinna líkana kemur, sem hún gerir að öllum líkindum fljótt, þá skiptum við einfaldlega um grunn og flytjum aðlögunina yfir, í stað þess að hefja allt frá grunni á nýjan leik (sem er mjög dýrt ferli).

Reikniinnviðir eru forsendan

En opið líkan gagnast okkur aðeins ef við getum í raun keyrt það sjálf. Þar kemur fyrsti liður ráðherra, reikniinnviðirnir, til sögunnar, og hann er að mínu mati forsenda hinna. Ísland er ríkt af raforku og hýsir stór gagnaver, en eins og ráðherra benti sjálfur á er einungis lítill hluti þeirrar reiknigetu tekinn frá fyrir íslenskt hugvit. Til að fullveldið verði annað en orðin tóm þarf að tryggja aðgengi að reikniafli, sérstaklega öflugum skjákortum, hér á landi og undir innlendri stjórn.

Þar liggur jafnframt sterkasta röksemdin fyrir opnum líkönum sem hýst eru heima fyrir. Ráðherra hefur réttilega áhyggjur af því að viðkvæm gögn, heilsufars-, fjárhags- og persónuupplýsingar borgaranna, rati inn í gagnagrunna erlendra stórfyrirtækja. Lokað líkan sem aðeins er hægt að nálgast gegnum vefþjónustu erlendis leysir þann vanda ekki, því það krefst þess að gögnin séu send úr landi. Opið líkan sem keyrt er á innlendum reikniinnviðum gerir hið gagnstæða: stofnun getur unnið með gervigreind án þess að neitt fari úr landi.

Þannig gætu ríkisstofnanir sem vinna með viðkvæm gögn, í heilbrigðis-, skatta-, dóms- og velferðarkerfinu, nýtt tæknina innan eigin veggja. Sama líkan mætti gera aðgengilegt menntastofnunum, sveitarfélögum, söfnum og öðrum sem vilja byggja íslenskar lausnir, sem sameiginlega innviði fremur en aðkeypta þjónustu á bak við erlent viðmót. Það væri þjóðarlíkan í raunverulegri merkingu þess orðs: opið, íslenskt og í okkar eigin höndum.

Hvað þetta þýðir ekki

Rétt er að hafa fyrirvara. Opið grunnlíkan kemur enn frá erlendu fyrirtæki, og opnar vigtir jafngilda ekki opnum þjálfunargögnum, þ.e., við sjáum vigtirnar en ekki endilega allt sem að baki þeim liggur. Fullkomið sjálfstæði næst ekki í einu vetfangi. En það er reginmunur á því að leigja lokaðan svartan kassa og því að eiga opið líkan sem við ráðum yfir, getum skoðað, breytt og flutt með okkur. Hið síðarnefnda er raunverulegt fullveldi í reynd, jafnvel þótt grunnurinn sé alþjóðlegur.

Þessa leið þarf líka að manna. Innlend sérþekking, sem er annar liður ráðherra, er sem betur fer til staðar: í háskólunum, hjá máltæknifyrirtækjunum, í Árnastofnun og víðar, og hefur verið í uppbyggingu í meira en tvo áratugi, ekki síst í gegnum máltækniáætlunina og Samstarf um íslenska máltækni. Alþjóðlegt samstarf styður svo við þetta, meðal annars aðgangur að evrópsku reikniafli gegnum EuroHPC og norrænt samstarf um opna máltækni sem þegar er í fullum gangi.

Hvert ættu fjármunirnir að fara

Niðurstaðan er einföld. Þeim opinberu fjármunum sem ætlaðir eru í íslenskt gervigreindarfullveldi er best varið til innlendra rannsóknarhópa og fyrirtækja sem vinna með opin grunnlíkön, fínstilla þau undir opnum leyfum, og byggja upp gögnin, reikniaflið og innviðina sem til þarf, fremur en í útvistunarsamning við eitt erlent fyrirtæki um lokaða lausn.

Útgáfa Inkling er áminning um að tæknin sem umræðan í vor snerist um er ekki fjarlægur draumur sem aðeins verður keyptur að utan. Hún er komin, hún er opin, og hún talar meira að segja nokkuð góða íslensku nú þegar. Það er okkar að gera hana að okkar eigin. Það er hluti af sjálfstæðisbaráttu nútímans.

Höfundur er deildarforseti IVT-deildar við Háskóla Íslands og stjórnarmeðlimur Gervigreindarseturs Háskóla Íslands.

Heimildir

●Logi Einarsson — „Sjálfstæðisbaráttan nútímans" (Vísir, 25. mars 2026):https://www.visir.is/g/20262860449d/sjalfstaedisbaratta-nutimans

●Jón Guðnason o.fl. — „Íslenskt mállíkan – fullveldi eða útvistunarsamningur?" (Vísir, 13. apríl 2026):https://www.visir.is/g/20262868510d/islenskt-mallikan-fullveldi-eda-utvistunarsamningur-

●Thinking Machines Lab — Inkling: Our Open-Weights Model (kynning):https://thinkingmachines.ai/news/introducing-inkling/

●Thinking Machines Lab — Inkling Model Card (útgáfudagur 15. júlí 2026, Apache 2.0):https://thinkingmachines.ai/model-card/inkling/

●Inkling á Hugging Face (opnar vigtir, fínstilling):https://huggingface.co/thinkingmachines/Inkling

●Fortune — „Murati's Thinking Machines releases first AI model for broad use":https://fortune.com/2026/07/15/what-is-mira-murati-thinking-machines-first-ai-model-inkling/

●TechCrunch — „Thinking Machines amps up its bet against one-size-fits-all AI with its first open model, Inkling":https://techcrunch.com/2026/07/15/thinking-machines-amps-up-its-bet-against-one-size-fits-all-ai-with-its-first-open-model-inkling/

●Artificial Analysis — greining á frammistöðu Inkling meðal opinna líkana:https://artificialanalysis.ai/articles/thinking-machines-has-released-inkling-the-new-leading-u-s-open-weights-model

●„Gervigreind og fullveldi" (Vísir):https://www.visir.is/g/20262866181d/gervigreind-og-fullveldi

●Almannarómur, Miðeind og menningar- og viðskiptaráðuneytið — „Íslenska aðferðin: Hvernig stuðla má að fjölbreytni tungumála og menningar á sviði gervigreindar":https://mideind.is/is/greinar/islenska-adferdin-hvernig-studla-ma-ad-fjolbreytni-tungumala-og-menningar-a-svidi

●Staða gervigreindar á Íslandi — máltækniáætlun og innviðir:https://stadagervigreindar.is/kafli-1