Frekjukallar fyrr og nú

Í framhaldi af opnun afgreiðslulagers Sante á Fáskrúðsfirði í sama húsnæði og einokunarverslun með áfengi hafði verið rekin, áður en ,,Ríkið” yfirgaf byggðalagið, hefur ekki staðið á viðbrögðum hins opinbera og varðhundum kerfisins.

Sigurður Ingi Jóhannsson, fyrrverandi fjármálaráðherra, steig fram á Vísi í vikunni og krafðist þess að ekki yrði leyft „frekjukallinum að vaða uppi". Þar hitti hann naglann á höfuðið. Hitt er óvíst að hann hafi áttað sig á hvaða nagla hann sló.

Rifjum upp atburðarásina. Árið 2024 sat Sigurður Ingi í fjármálaráðuneytinu. Þar fór hann með hlutabréf ríkisins í ÁTVR - einokunarversluninni sem heyrir undir sama ráðuneyti - og með fjárlagafrumvarpið sem ákvarðar meðal annars framlög til löggæslu. Í þessari stöðu, sem eigandi, yfirmaður og fjárveitandi í senn, sendi hann lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu lögfræðilegt álit um að starfsemi keppinauta einokunarverslunar sinnar væri sennilega ólögleg. Þetta kallast á lagamáli áhugavert. Á venjulegu máli kallast það að vaða uppi.

Montesquieu setti fram kenninguna um þrískiptingu ríkisvaldsins árið 1748. Hún hefur síðan borist til flestra landa heims, en virðist enn eiga í nokkrum vandræðum með dreifingu í Hrunamannahreppi. Því nú, tveimur árum síðar, kallar sami maður eftir því að dómsmálaráðherra, forsætisráðherra og fjármálaráðherra „tali skýrt" til lögreglunnar - það er að segja: að framkvæmdarvaldið segi löggæslunni fyrir verkum um það hverja skuli sækja til saka. Þessa kröfu ber hann fram í nafni réttarríkisins. Það er dálítið eins og að krefjast þess í nafni umferðaröryggis að ráðherrar fái að stýra umferðarljósunum handvirkt.

Röksemdafærslan er annars þessi: Fallinn er dómur - héraðsdómur, í máli eins fyrirtækis, sem þegar hefur verið boðað að verði áfrýjað - og því sé „óskiljanlegt" að atvinnugreinin vaxi. Hér birtist eitt elsta stef íslenskra stjórnmála. Framsóknarflokknum hefur alltaf þótt óskiljanlegt þegar eitthvað vex án leyfis frá nefndinni.

Um það vitnar sagan. Á fjórða áratugnum reis á Korpúlfsstöðum stærsta mjólkurbú Norðurlanda, hið fullkomnasta sinnar tegundar í Evrópu - fjós með rennandi vatni, mjaltavélum og heilbrigðiseftirliti á meðan drjúgur hluti íslenskra bænda bjó enn í torfbæjum og handmjólkaði í fötu. Þetta var óþolandi. Ekki torfbæirnir heldur Korpúlfsstaðabúið. Með afurðasölulöggjöfinni var séð til þess að reksturinn bæri sig ekki, og stærsta framfaraskref íslensks landbúnaðar var kæft í nafni kotbænda sem það hefði getað leyst úr torfinu. Flokkurinn sem þessu réð kallaði sig, og kallar sig enn, Framsókn. Nafngiftin er ein glæsilegasta háðsádeila Íslandssögunnar, og hún er sjálfsprottin.

Korpúlfsstaðir voru heldur ekki einsdæmi, heldur upphaf hefðar. Hálfri öld síðar tók Pálmi í Hagkaup - sem í kerfinu gekk undir heitinu ,,Freki Pálmi” og er þar með fyrsti formlega skráði frekjukall lýðveldisins - upp á því að selja lesgleraugu á skaplegu verði. Varðliðið reis þegar upp og benti á hið augljósa: að ódýr lesgleraugu væru ávísun á bakslag í baráttunni gegn gláku. Þjóðin skyldi ekki sjá betur nema að fengnu leyfi, og var betur haldin rýnandi í myrkrinu með vottorð en lesandi við lampann án þess.

Sjónvernd landsmanna var enda best borgið hjá sömu hugmyndafræði og annaðist næringu þeirra. Grænmetisverslun landbúnaðarins hafði einkarétt á kartöflum og nýtti hann meðal annars til að flytja inn myglaðar kartöflur frá Finnlandi, sem flokknum og stofnuninni þóttu fullboðlegar ofan í þjóðina. Í því kerfi var neytandinn nefnilega ekki viðskiptavinur heldur viðtakandi, og viðtakandi kvartar ekki - hann þakkar fyrir sig og sker mygluna frá.

Því sóknin fram hefur alltaf verið í eina átt: fram að jötunni. Einokun, skömmtun, höft og milliliðir með rétt skírteini - þetta hefur reynst flokknum fengsæl mið í heila öld, og það skal engan undra að hann rói þangað enn þegar netverslun með vín ógnar helgasta véinu, versluninni sem ríkið rekur með tapi og niðurgreiðir með tóbaksheildsölu.

Sigurður Ingi líkir vínbúðum við trjáþjófnað og akstur yfir á rauðu ljósi. Samlíkingin segir sína sögu. Maður sem sér engan mun á því að selja Riesling og að stela reynitré hefur annaðhvort aldrei keypt vín eða aldrei átt tré - nema hvort tveggja sé, og skýringin sú að í hans heimsmynd er brotið ekki fólgið í tjóninu heldur í leyfisleysinu. Tréð má ekki taka af því það er annarra eign; vínið má ekki selja af því verslunin er annarra einokun. Í báðum tilvikum er syndin sú sama: einhver gerði eitthvað án þess að spyrja.

Kröfuharkan um að aðrir verði stöðvaðir strax er svo þeim mun eftirtektarverðari í ljósi þess hraða sem Sigurður Ingi hefur sjálfur tamið sér þegar eigin framganga ratar í fréttir. Eftir Búnaðarþing árið 2022, þegar ummæli hans um húðlit framkvæmdastjóra Bændasamtakanna spurðust út, leið hálf vika áður en afsökunarbeiðni birtist á Facebook - og þó ekki fyrr en aðstoðarmaður hans hafði fyrst þvertekið fyrir að nokkuð hefði verið sagt, með frásögn sem ljósmyndir hröktu. Sjálfur vildi hann hvorki þá né síðar upplýsa hver ummælin voru, heldur lét nægja þá speki að það sem einu sinni hefði verið sagt of mikið ætti maður ekki að segja aftur. Hér birtist réttarheimspeki flokksins í hnotskurn: lögmál viðbragðsflýtisins er afstætt og fer eftir því hvorum megin borðsins menn sitja. Vínbúð annarra er bráðatilfelli sem kallar á tafarlausa íhlutun ríkisvaldsins; eigin orð eru þroskaferli sem tekur sinn tíma og nýtur nafnleyndar.

Og þá erum við komin að frekjukallinum. Í ættartölu flokksins er frekjukall hver sá sem selur þjóðinni það sem hún vill - gleraugu án gláku, kartöflur án myglu, Riesling án milliliðar. En frekjukall er ekki sá sem opnar verslun, greiðir skatta af hverri flösku og bíður niðurstöðu dómstóla og eftirlitsstofnana um lögmæti rekstrar síns. Frekjukall er sá sem situr á öllum endum borðsins samtímis - á hlutabréfinu, á fjárveitingunum og á pennanum sem skrifar lögreglunni - og heimtar svo af hliðarlínunni, þegar völdin eru farin, að ríkisvaldið beiti sér gegn keppinautum gamla fyrirtækisins hans. Strax!

Höfundur er eigandi Sante.