Valda­tafl og viðskiptapólitík í lagareldi

Á nýliðnu þingi var lagt fram frumvarp um lagareldi. Tilgangur þess var að uppfæra og endurskoða lagabálk utan um atvinnugrein sem hefur vaxið gríðarlega á Íslandi á skömmum tíma og áætlanir eru um að vaxi enn frekar í fyrirsjáanlegri framtíð.

Til að átta sig á vextinum á umfanginu er hægt að benda á að útflutningsverðmæti fiskeldis stórjókst á örfáum árum. Árið 2010 var það undir þremur milljörðum króna, níu árum síðar var það komið upp í 26 milljarða króna og í fyrra fór það yfir 54 milljarða króna. Ljóst er að virðið mun enn aukast í ár þar sem 32 milljarðar króna fengust fyrir eldisafurðir á fyrstu fimm mánuðum ársins 2026.

Á 15 árum 18faldaðist fiskeldi á Íslandi og á síðustu sex árum einum saman hefur það tvöfaldast.

Úrelt og meingölluð löggjöf

Þessum vexti hafa fylgt miklir vaxtaverkir. Fyrirtækin sjálf sem ala laxinn hafa bent á að þrátt fyrir hinn mikla tekju- og útflutningsvöxt þá skili geirinn í heild enn tapi ár eftir ár og það tap hafi verið að aukast frekar en hitt. Að hluta til má rekja það til fjárfestinga en fyrir liggur líka að auðlindagjöld sem lögð voru á greinina af síðustu ríkisstjórn hafa hækkað mikið. Þau voru tvær krónur á slátrað kíló árið 2020, 18 krónur árið 2023 en voru komin í 45 krónur í fyrra. Þarna er um að ræða fast gjald, veltuskatt, sem tekur ekki tillit til þess hvernig gengur í rekstrinum.

Miklar áhyggjur hafa sömuleiðis verið um áhrif lagareldis á náttúru. Að eldislax sleppi úr sjókvíum, gangi í íslenskar laxveiðiár og blandist villtum stofnum. Þá hafa verið uppi réttmætar áhyggjur af því að sjókvíaeldi skili lífrænum úrgangi í sjó, af lífrænu álagi á firði, laxalús, afföllum og smitáhættu sjúkdóma milli eldissvæða eða yfir í villta laxa. Þessi upptalning er ekki tæmandi og allar ofangreindar áhyggjur eru réttmætar.

Þess vegna var afar mikilvægt að uppfæra löggjöf sem er úrelt og meingölluð. Löggjöf sem hefur valdið umhverfinu skaða um árabil og um leið staðið atvinnugrein í uppbyggingu fyrir þrifum.

Skrifuð fyrir allt öðruvísi geira

Gildandi lög voru nefnilega ekki skrifuð til þess að ná utan um fiskeldi eins og það er starfrækt á Íslandi í dag og þjónuðu ekki markmiðum neinna hagaðila. Þau virka ekki fyrir náttúru- og dýravernd, fyrir flest fyrirtækin sem starfa í geiranum og fyrir samfélögin þar sem starfsemin fer fram.

Í gildandi lögum eru engir hvatar til að þróa fiskeldi, hvort sem er í sjó eða á landi, í átt sem er betri fyrir umhverfið og í þeim eru engin raunveruleg víti til að beita á þá sem sýna gáleysi, offors eða meðvitaða brotahegðun gagnvart náttúrunni sem veldur umhverfinu skaða.

Úr þessu átti að bæta með nýja frumvarpinu með fjárhagslegum hvötum til að ala ófrjóan fisk, fara í eldi í hálflokuðum kvíum, lokuðum kvíum og fyrir þá sem stytta þann tíma sem fiskur er alinn í sjó .

Samhliða átti að tryggja þjóðinni eðlilegt og sanngjarnt gjald fyrir nýtingu sameiginlegra auðlinda án þess að kæfa grein í vexti. Það átti að gera með því að lækka fasta veltugjaldið niður í 25 krónur á slátrað kíló en setja inn annað gjaldþrep sem tæki mið af hagnaði fyrirtækjanna í grein í miklum vexti. Þegar fiskeldið færi að skila hagnaði myndu auðlindagjöld í ríkissjóð stóraukast.

Þá var tryggt, með belti, axlaböndum og reipi, að hvorki myndi myndast eignarréttur né óafturkallanlegt forræði yfir heimildum til að ala fisk. Það var gert með því að binda rekstrarleyfi og framleiðsluheimild saman og hafa rekstrarleyfin tímabundin til 16 ára. Ef viðkomandi fyrirtæki hefði glatað rekstrarleyfi sínu þá bæri því að skila því inn til Matvælastofnunar ásamt framleiðsluheimildinni, svokölluðum laxahlut. Henni yrði svo úthlutað á ný í gegnum útboð. Varðandi veðsetningu á rekstrarleyfi er slíkt þegar heimilt ef heimild frá Matvælastofnun liggur fyrir.

Því er fásinna að kalla þessa leið einhvers konar nýtt kvótakerfi. Kyrfilega er komið í veg fyrir alla mögulega spákaupmennsku með hlutina.

Hörð og ágeng hagsmunagæsla úr öllum áttum

Undirrituð var framsögumaður málsins við vinnslu atvinnuveganefndar á því. Fólk sem þekkir vel til segir að sjaldan eða aldrei hafi jafn hörð, og vel fjármögnuð, hagsmunagæsla frá tveimur andstæðum pólum átt sér stað hérlendis eins og í þessu máli. Í ýktustu mynd þeirrar gæslu voru settar fram kröfur frá annarri hliðinni um að frumvarpið þyrfti beinlínis að gera sjókvíaeldi ókleift að starfa. Allt annað væri óásættanlegt.

Frá hinni hliðinni, þeirri sem átti að gæta hagsmuna fyrirtækjanna í geiranum, voru ítrustu kröfur meira og minna niðurfelling á öllum gjöldum sem lagareldið á að greiða og flestum kröfum sem gerðar eru um almennilega umgengni við náttúru og samfélög. Vert er að taka fram að flestir þeirra sem skiluðu umsögn um málið voru á mun skynsamlegri og jarðtengdari nótum í sinni umfjöllun.

Í enda dags var frumvarpið stöðvað af nokkrum þingmönnum úr stjórnarandstöðu sem gengu hart fram fyrir hönd fyrirtækja í fiskeldi. Svo virðist vera sem gamaldags viðskiptapólitík innan efsta lagsins í sjávarútvegi hafi ráðið þar ferðinni og ekki reyndist hægt að klára þingstörf á nýloknu þingi án þess að skilja lagareldisfrumvarpið eftir.

Enn eitt valdataflið

Þessi sérhagsmunagæsla gagnast ekki náttúru Íslands. Hún gagnast ekki samfélögum á landsbyggðinni þar sem eldisstarfsemi er stunduð. Hún gagnast ekki flestum fyrirtækjunum í geiranum. Einu sem hún virðist gagnast eru nokkrir einstaklingar sem sjá viðskiptapólitísk tækifæri fyrir sig sjálfa í þeirri stöðu sem teiknaðist upp eftir að frumvarpið náði ekki í gegn.

Ísland verður þá áfram með meingallaða og úrelta löggjöf í kringum atvinnugrein sem mun á næstu árum sennilega verða sú mest vaxandi í landinu. Ísland verður áfram án nauðsynlegra hvata til að stunda eldi með umhverfisvænni aðgerðum. Ísland verður án kerfisbundinnar vöktunar í ám til að koma í veg fyrir erfðablöndun. Ísland verður áfram í þeirri stöðu að geta ekki brugðist við með afgerandi hætti ef fyrirtæki valda skaða með offorsi, einbeittri brotahegðun eða gáleysi. Og fyrirtækin verða áfram með hátt framleiðslugjald sem síðasta ríkisstjórn lagði á þau sem tekur ekki tillit til þess hvernig árar í rekstrinum.

Öllu þessu var fórnað þegar frumvarpið var drepið í enn einu valdataflinu milli sérhagsmuna og almannahagsmuna í íslensku samfélagi.

Höfundur er þingmaður Samfylkingarinnar.