Greining Kol­brúnar Bergþórsdóttur á geðástandi and­stæðinga ESB

Pistlar Kolbrúnar Bergþórsdóttur um Evrópusambandið eru orðnir svo fyrirsjáanlegir að lesandinn veit nokkurn veginn fyrirfram hvert ferðinni er heitið.

Tveir nýlegir pistlar hennar, „Óttinn við já-ið“ og „Hræðslan við 29. ágúst“, eru gott dæmi. Þótt orðalagið sé breytilegt er grunnstefið hið sama: Andstæðingar áframhaldandi viðræðna við Evrópusambandið eru ekki fyrst og fremst fólk með aðra pólitíska sýn heldur fólk sem er knúið áfram af ótta.

Í fyrri greininni eru þeir sagðir vera „helteknir af martraðarkenndri tilhugsun“ um já-niðurstöðu. Í þeirri síðari eru þeir sagðir stunda „hræðsluáróður“, vera „æstir“ og jafnvel „nánast trylltir af hræðslu“.

Þetta er ekki nýtt sjónarhorn á málið. Þetta er sama skýringin endurtekin.

Þegar rökin víkja fyrir sálfræðinni

Í lýðræðislegri umræðu skiptir mestu máli að takast á við rök andstæðingsins. En það er alltaf auðveldara að ræða um hugarástand þess sem talar en það sem hann segir. Þegar fólk er skilgreint sem hrætt, æst eða geðvont verður einfaldara að víkja sér undan efnislegri umræðu um fullveldi, fiskveiðistjórn, samningsstöðu Íslands eða aðrar áleitnar spurningar sem tengjast mögulegri aðild að Evrópusambandinu.

Athyglin færist frá málefnunum yfir á manneskjurnar.

Spurningin verður ekki hvort gagnrýnin sé réttmæt heldur hvers vegna gagnrýnandinn sé svona hræddur. Þannig breytist pólitískur ágreiningur í eins konar sálfræðilega greiningu.

Þægileg aðferð - en ekki sannfærandi

Vandinn við þessa nálgun er sá að hún sannfærir helst þá sem eru þegar sammála.

Flestir sem eru andvígir aðildarviðræðum telja sig ekki vera að tala af ótta heldur út frá mati á hagsmunum Íslands. Hvort það mat er rétt eða rangt er auðvitað umdeilanlegt. En það verður ekki afgreitt með því að lýsa þeim sem tilfinningalega óstöðugum eða hræddum.

Sama gildir um þá sem styðja viðræðurnar. Þeir eru ekki sjálfkrafa bjartsýnni, skynsamari eða yfirvegaðri vegna þess að þeir komast að annarri niðurstöðu.

Lýðræðisleg umræða byggist á þeirri einföldu forsendu að skynsamt fólk geti verið ósammála.

Endurtekning sem orðræðutækni

Það sem vekur athygli við pistlana tvo er hversu lítið breytist á milli þeirra.

Andstæðingarnir eru þeir sömu. Skýringin er sú sama. Niðurstaðan er sú sama. Það eru aðeins dæmin sem skipta um búning.

Þegar sama túlkunin er endurtekin nógu oft skapast sú hætta að hún taki við af umræðunni sjálfri. Þá hættum við að ræða rök með eða á móti Evrópusambandinu og byrjum þess í stað að ræða hvort annar aðilinn sé hræddur.

Það er ekki til bóta í opinberri umræðu.

Umræðan á betra skilið

Það er ekkert athugavert við að hafa sterkar skoðanir á Evrópusambandinu. Málið er mikilvægt og skiptir framtíð landsins miklu. En ef markmiðið er að sannfæra fólk ætti að svara rökum þess frekar en að greina geðslag þess.

Ég býð því ekki með mikilli eftirvæntingu eftir næsta pistli. Ég geri ráð fyrir að þar verði enn á ný fjallað meira um geðástand andstæðinga ESB en rök þeirra.

Höfundur er lögmaður.