Fram­kvæmda­stjórar SA styðja hækkun kostnaðar við opin­bert eftir­lit

Í grein hér á Vísi fjalla þeir Benedikt S. Benediktsson framkvæmdastjóri SVÞ, Jóhannes Þór Skúlason framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar og Sigurður Hannesson framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins um fyrirkomulag opinbers eftirlits . Þar lýsa þeir yfir stuðningi við þá hugmynd að eftirlit verði „samræmt“ með því að færa það frá sveitarfélögunum yfir til ríkisstofnanna.

Það kann að hljóma skynsamlega við fyrstu sýn, sérstaklega í ljósi þess hvernig ríkisstjórnin hefur kynnt málið Ráðherrar hafa talað um sparnað, hagræðingu og einföldun., En stóra spurningin er þessi: Verðu niðurstaðan í raun einfaldara og ódýrara eftirlit, eða aðeins dýrara, fjarlægara og brothættara kerfi?

Eftirlitsstofnun Evrópusambandsins hefur gert athugasemdir um ósamræmi í opinberu eftirliti á Íslandi. Það ósamræmi er raunverulegt. En það varð ekki til vegna þess að heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hafi starfað um landið. Ríkisvaldið hefur á liðnum árum vanrækt þá skyldu sína að vinna að samræmingu til samræmis við þær tilskipanir sem aðild okkar að EFTA gerir kröfu um. Samræming samkvæmt lögum og reglugerðum hér á landi og reglugerðum EB er á ábyrgð ráðuneyta og þeirra yfirstofnanna sem hafa með þennan málaflokk að gera, þ.e. atvinnuvegaráðuneyti, umhverfis- orku- og loftslagsráðuneyti, Matvælastofnunar og Umhverfis- og orkustofnunar.

Ef þessi stjórnvöld sinna ekki skyldum sínum breytist ekkert við það eitt að færa verkefni milli stjórnsýslustiga. Þá verður ósamræmið einfaldlega flutt úr einu skipuriti yfir í annað.

Það að færa allt opinbert eftirlit með matvælum, hollustuháttum og mengunareftirlit undir þessar stofnanir, samræmir ekki eftirlitið, sem á að vinnast frá starfsstöðum þeirra víða um landið. Ef ráðuneytin sinna ekki þeirri grundvallarskyldu sinni að gefa út reglugerðir og yfirstofnanir málaflokkanna vinna ekki að útgáfu leiðbeininga og verklagsregla, né samræma gagnavinnslu úr opinberu eftirliti, þá sitjum við uppi með ósamræmi í störfum heilbrigðisfulltrúa á mismunandi stöðum á landinu, alveg óháð því hvernig stjórnskipulagið er. Samræming gerist ekki af sjálfum sér, heldur þarf að vinna að leiðbeiningum, verklagsreglum, samræmdu tölvukerfi og fleiri þáttum sem stuðla að samræmingu.

Sú leið sem núverandi ríkisstjórn hefur valið til að leysa vandann er blekking og yfirklór yfir þann vanda sem við er að etja. Meginvandinn liggur í að ríkisvaldið hefur ekki stutt við þær yfirstofnanir sem eiga að hafa yfirumsjón með opinberu eftirliti og sinna samræmingu og hafa þær verið fjársveltar í gegnum árin. Meira að segja er núverandi skuldahali eða ófjármagnaður halli Matvælastofnunnar um 1.3 milljarðar í ársbyrjun 2026. Engu fjármagni í fjármálaáætlunum næstu ára er varið til að leiðrétta þennan halla, hvað þá aukið fjármagn til að sinna því verkefni að samræma opinbert eftirlit.

Hugsanlega sér ríkisstjórnin tekjumöguleika í auknum eftirlitstekjum frá fyrirtækjum í landinu, nú þegar t.d. fyrirtæki í samtökum ferðaþjónustunnar þurfa að greiða eftirlitsgjöld til tveggja eftirlitsaðila, þ.e. eftirlit með matvælum til Matvælastofnunnar og hins vegar eftirlit til Umhverfis- og orkustofnunar með hollustuháttum í stað eins eftirlits sem núverandi heilbrigðiseftirlit sinna. Þá er líklegt að ríkisstjórnin sjái tekjumöguleika í auknum eftirlitstekjum hjá sveitarfélögunum sem í framtíðinni þurfa að hljóta eftirliti í skólum og leikskólum frá tveimur eftirlitsaðilum þ.e. Matvælastofnun með mötuneytum og Umhverfis- og orkustofnun með hollustuháttum.

Það gæti líka verið hugsanlegt að ríkisstjórnin sjái tekjumöguleika í eftirlitstekjum nýrrar stofnunar atvinnuveganna þegar allt opinbert eftirlit með matvælum er komið þangað og stofnunin neyðist til að hækka eftirlitsgjöld í landbúnaði og sjávarútvegi um helming svo ekki verði ósamræmi í eftirlitsgjöldum milli atvinnugreina. En það liggur fyrir að uppsafnað tap Matvælastofnunnar uppá 1.3 milljarða skýrst fyrst og fremst af þeirri staðreynd að eftirlitsgjöld þeirrar stofnunar, hafa engan vegin staðið undir kostnaði og því þurft niðurgreiðslu frá ríkisvaldinu. Aukast þá enn á álögur á sjávarútveginn og landbúnaðinn hér á landi.

Það er því áhugavert að sjá framkvæmdastjóra atvinnulífsins fagna auknum álögum á fyrirtæki sem þeir gæta hagsmuna fyrir í stað þess að krefjast þess að ríkisvaldið standi undir þeirri kröfu að samræma opinbert eftirlit og setja fjármagn í það verkefni.

Sú leið að gjörbylta fyrirkomulagi opinbers eftirlits hér á landi í þágu meintrar einföldunar í stað þess að viðurkenna vandann og ráðast að rótum hans, er bjarmalandsför í leiðangur sem á eftir að leiða til þjónusturofs í eftirliti með heilnæmum lífsskilyrðum hér á landi. Leiðangur sem hvorki sparar fjármuni né einfaldar kerfið í og er í raun í andstöðu við fyrirkomulag opinbers eftirlits í flestum þeim löndum sem við berum okkur saman við.

Og það sem er alvarlegast: byltingin mun ekki leysa þann vanda sem henni er ætlað að leysa.

Samræming verður ekki til með því að færa kassa á skipuriti. Hún verður aðeins til með skýrri ábyrgð, faglegri yfirstjórn, fjármögnuðum verkefnum, sameiginlegum verkferlum og raunverulegri framkvæmd.

Það er sú vinna sem ríkið hefur vanrækt. Og nú virðist eiga að láta atvinnulífið borga reikninginn.

Höfundur er stjórnarmaður í Samtökum heilbrigðiseftirlitssvæða á Íslandi.