Orðið í strætinu: Hræðsla og yfir­læti orðin helstu vopn já-liða – hroki bætist við þegar rökin vantar

Orðið í strætinu er að umræðan um inngöngu Íslands í Evrópusambandið sé farin að þróast í sífellt fyrirsjáanlegri átt. Í stað þess að byggja mál sitt á heildstæðu mati og hreinskilinni umræðu virðast margir talsmenn aðildar hafa fest sig í einni og sömu aðferðinni: að endurtaka einfaldan boðskap, ýkja hættur og gera lítið úr þeim sem eru ósammála.

Í Kastljósi og víðar hafa landsmenn fengið að sjá þessa nálgun í beinni. Þar hefur Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir oft verið í lykilhlutverki, studd af röddum stjórnmálamanna og álitsgjafa sem hafa lengi talað fyrir aðild. Yfirbragðið er oft yfirvegað en undir yfirborðinu er boðskapurinn nánast óbreyttur: Ísland standi veikt eitt og sér, krónan sé vandamál, áhrif landsins takmörkuð og framtíðin utan ESB í besta falli óviss.

Orðið í strætinu er að þetta sé orðið að eins konar handriti sem sé endurtekið við hvert tækifæri.

Sami hópurinn, sama sagan

Orðið í strætinu er að þessi hópur sé orðinn keimlíkur sjálfum sér; sömu líkingar, sömu slagorðin og sama einföldunin. Ísland þarf að „vera við borðið“, annars sé það áhrifalaust; utan sambandsins bíði einangrun og óvissa. Þegar sama sagan er sögð nógu oft á hún að festast í sessi sem „skynsemi“. En endurtekning er ekki það sama og rök.

Það er lítið rætt um innri áskoranir Evrópusambandsins sjálfs, pólitíska togstreitu, efnahagsmál eða þær málamiðlanir sem aðild krefst. Í stað þess er dregin upp einföld mynd sem hentar vel í slagorð en síður í alvarlega umræðu.

Þegar mótrök koma fram, kemur yfirlætið í ljós

Það sem vekur sífellt meiri athygli er hvernig brugðist er við gagnrýni. Í stað þess að svara efnislega er gripið til þess að flokka andstæðinga. Sá sem efast er ekki einungis ósammála - hann er sagður afturhaldssamur, illa upplýstur eða jafnvel hræddur.

Orðið í strætinu er að þessi tónn sé ekki tilviljun. Hann endurspegli ákveðna afstöðu: að niðurstaðan liggi í raun fyrir og umræðan snúist fremur um að „leiða“ almenning inn í hana en að ræða valkostina af hreinskilni.

Þetta er nákvæmlega sú þróun sem hefur verið bent á í umræðunni; að þeir sem tala hæst um upplýsingu og skynsemi eigi stundum erfiðast með að viðurkenna að skynsamt fólk geti komist að annarri niðurstöðu en það sjálft.

Þjóðin á að kjósa, en hún á að kjósa „rétt“

Í umræðum um þjóðaratkvæðagreiðsluna hefur líka komið fram ákveðin tvíræðni. Stuðningsmenn aðildar leggja ríka áherslu á mikilvægi þess að þjóðin fái að segja sitt álit.

En orðið í strætinu er að þetta traust á kjósendum sé ekki skilyrðislaust. Þegar vindar blása í aðra átt en vonast er eftir breytist tónninn. Þá fara að heyrast varnaðarorð um að þjóðin sé að „fara ranga leið“, eða að umræðan sé menguð af hræðslu og rangfærslum, ekki síst ef niðurstaðan gæti orðið nei.

Í stað þess að viðurkenna að málið sé flókið á báða bóga, er leitast við að setja málið upp á tiltekinn siðferðislegan máta: já jafngildi ábyrgð og framsýni, nei jafngildi ótta og afturhaldi.

Gamalt bragð en nú í nýjum búningi

Ef grannt er skoðað er þetta ekki nýtt fyrirbæri. Að mála upp ógn og kynna eina lausn sem „örugga“ leið hefur lengi verið notuð í pólitík. Munurinn nú er kannski sá hversu berlega það blasir við.

Í greiningu á umræðunni hefur verið bent á að óttinn sjálfur sé í auknum mæli notaður sem röksemd, ekki sem viðbót við rök, heldur sem grunnforsenda þeirra

Og þegar því er bætt við að þeir sem efast séu gerðir tortryggilegir, þá er komin upp umræða sem líkist meira áróðri en opnum skoðanaskiptum.

Niðurstaðan sem enginn á að segja upphátt

Orðið í strætinu er að þetta sé kjarni málsins: sumir talsmenn aðildar virðast ekki líta á þjóðaratkvæðagreiðslu sem raunverulegt val milli tveggja leiða, heldur sem staðfestingu á niðurstöðu sem þegar hefur verið ákveðin í þeirra huga.

Kjósendur á Íslandi eru fullfærir um að taka afstöðu án þess að vera hræddir til hennar.

Orðið í strætinu er að við það séu já-liðar hræddir.

Orðið í strætinu er að málflutningur fólks af þessu tagi verði seint talinn trúverðugur og sé ekki heppilegur til að leiðbeina þjóðinni í mikilvægum málum.

Höfundur er lögmaður.