Heims­veldið og hjúkrunar­konan

„Hún var einræðisherra.“ Þetta sagði eldri kona við mig á förnum vegi þegar hún sá í fórum mínum hið vandaða rit Kristínar Svövu Tómasdóttur um Jóhönnu Knudsen, fyrstu íslensku lögreglukonuna. Bókin hlaut íslensku bókmenntaverðlaunin í febrúar og hefur vakið endurnýjaða umræðu um unglingagæslu íslensku lögreglunnar á stríðsárunum og það sem þar hefði mátt betur fara.

En í landinu starfaði einnig önnur lögregla á þessum tíma, herlögregla setuliðsins, og það var í hennar verkahring að rannsaka kynferðislega misnotkun hermanna á íslenskum stúlkum. Ef við beindum athyglinni að þeirri lögreglu myndi það gefa færi á umfjöllun um gerendur í brotamálum en ekki aðeins þolendur. Sagan er í raun aðeins hálfsögð þangað til störf herlögreglunnar hafa verið rannsökuð.

Til að sýna dæmi um hvers konar upplýsingar mætti gera sér vonir um er hér horfið aftur til jólanna 1942 þar sem Jóhanna Knudsen leitar að horfinni stúlku og á í brösugu samstarfi við bandaríska starfsbræður sína.

Jóhanna Knudsen – Dúlla

Jóhanna, sem einnig var kölluð Dúlla, var hjúkrunarkona sem ráðin var til lögreglustarfa og falið að gæta íslenskra unglinga í hersetnu landi. Störf Jóhönnu snerust einkum um íslenskar stúlkur á aldrinum 13–16 ára sem höfðu haft mök við hermenn, oftast án þvingunar, stundum ekki.

Vinna Jóhönnu mótaðist ekki aðeins af hugmyndum um vernd barna heldur einnig af heitum hugsjónum um heill íslensku þjóðarinnar og er stundum erfitt að greina á milli. Til er mikil og ítarleg umfjöllun um Jóhönnu og margt hefur verið gagnrýnt í þeim störfum sem hún vann. Sumt hefði betur verið gert með öðrum hætti. Sumt hefði mátt vera ógert.

Hin hliðin og hin lögreglan

Lítið hefur enn verið skrifað um hina hliðina á lögreglustörfum stríðsáranna, það er að segja þá lögregluvinnu sem sneri að hinum erlendu hermönnum. Jóhanna var ekki í reynd einráð um þau mál sem hún kom að. Íslenska lögreglan hafði enga lögsögu yfir hinu erlenda setuliði og það var ekki undir íslenskum lögum heldur undir bandarískum herrétti og sinni eigin lögreglu.

Réttmæt gagnrýni á íslensku lögregluna vekur spurningar um það hvernig bandarísku herlögreglunni hefur gengið á sama stað og sama tíma. Þar má til dæmis velta upp spurningum um aðferðir við yfirheyrslur á íslenskum börnum eða um vilja og kraft til að ná fram réttlæti í kynferðisbrotamálum.

Þögn um alvarleg mál

Í mars 1944 boðaði lögreglustjóri setuliðsins íslenska blaðamenn í heimsókn til að kynna þeim „framúrskarandi gott“ samstarf við íslenska kollega sína enda væru árekstrar milli hersins og Íslendinga sjaldgæfir og flest málin smávægileg – eiginlega efni í gamansögur. Íslensku blöðin birta þessa jákvæðu mynd af hersetunni án þess að gera tilraun til að sannreyna hana eða leita annarra sjónarmiða.

Jóhanna Knudsen sendi hins vegar Alþýðublaðinu bréf þar sem hún gerir ýmsar athugasemdir við framsetningu herlögreglunnar enda verður ekki sagt að Jóhanna hafi átt við hana sérstaklega ánægjulegt samstarf. Hún veit að lögreglustjórinn hefur undir höndum skýrslur sem hún hefur sjálf sent honum um misnotkun hermanna á börnum og hann kýs að þegja yfir þeim.

„Herlögreglan hefir í höndum skýrslur um afbrot hermanna gegn nokkrum hinna yngstu úr þessum hópi. Vegna óhæfilegs eftirlitsleysis af hálfu okkar og herlögreglunnar eru þessi mál miklu færri en efni stæðu til. En þar sem þau eru einhver allra ógeðfelldustu og alvarlegustu árekstrarmál Íslendinga og setuliðsins sætir það furðu að þeirra skuli alls ekki vera getið í skýrslunni.“

Ég ætla að rekja hér stuttlega eitt mál til að sýna hvernig samstarf hinnar íslensku lögreglu við lögreglu setuliðsins gat gengið fyrir sig. Í þessu tilfelli hefur hvorugur aðilinn verið ánægður með hinn. Heimild mín er vinnudagbók Jóhönnu sjálfrar sem varðveitt er á Þjóðskjalasafninu og sagan er því frá hennar sjónarhorni.

Barnshvarf á aðventu

Þann 22. desember 1942 leitar áhyggjufull fjölskylda til Jóhönnu Knudsen. Fimmtán ára stúlka, Kristín, hefur horfið af heimili sínu og finnst ekki. Jóhanna gerir öllum viðeigandi aðilum viðvart um hvarf hennar, þar á meðal bandarísku herlögreglunni. Sjálf leitar Jóhanna Kristínar í kaffistofum Reykjavíkur.

Á þorláksmessu berast Jóhönnu upplýsingar um herbúðir sem Kristín muni vera í. Þegar þangað er komið fær íslenska lögreglan ekki aðgang að búðunum og hefur ekki lögsögu í eigin landi. Þeim er sagt að aðgang sé aðeins hægt að fá hjá yfirmanni sem ekki er á staðnum. Þegar yfirmaðurinn kemur í leitirnar er Kristín ekki lengur í búðunum. Um kvöldið og inn í nóttina þræðir Jóhanna veitingastaði í leit að Kristínu en án árangurs.

Á aðfangadag fer Jóhanna fram á að varðmenn í herbúðunum sem leitað var í séu yfirheyrðir en engar gagnlegar upplýsingar berast henni. Á jóladag heldur lögreglan áfram leitinni en verður engu nær. Jóhanna fer fram á það við aðstandendur Kristínar að þau heimili að lýst sé eftir henni í útvarpi en þau vilja bíða til morguns.

Á annan í jólum er auglýst eftir Kristínu og þá koma fram upplýsingar sem leiða til þess að Jóhanna sækir hana á veitingastað þar sem hún finnur hana með bandarískum hermanni. Kristín Svava Tómasdóttir lýsir ferðum Kristínar svona:

„Frásögn stúlkunnar af ferðum sínum var átakanleg. Hún hafði þvælst stefnulaust um bæinn yfir jólin meðan fjölskylda hennar leitaði að henni, illa klædd, matar- og svefnlaus, og stundað kynlíf með hverjum hermanninum á fætur öðrum, knúin áfram af einhverjum óróleika og vanlíðan sem við vitum ekki af hverju stafaði.“

Rannsókn herlögreglunnar

Undir bandarískum lögum var samræði við stúlku undir 16 ára aldri refsivert og þess að vænta að herlögreglan rannsakaði mál mannanna sem höfðu haft mök við Kristínu. Af þeirri rannsókn höfum við tvær svipmyndir í gögnum Jóhönnu. Þann 30. desember kemur íslenskur útsendari herlögreglunnar til Jóhönnu „og bað um upplýsingar um feril telpunnar,“ ritar Jóhanna í vinnudagbók sína. Hún segir frá því hvernig hún neitar samstarfi við hina bandarísku kollega sína:

„Hann skýrði frá því að lögreglan væri ófús á að láta mennina verða fyrir harðri hegningu ef það sýndi sig að telpan væri mjög lauslát; hann ljet í ljós að menn þessir hjeldu því fram að telpan hefði tekið þá. Jeg neitaði um allar upplýsingar viðvíkjandi fortíð telpunnar og bað piltinn um að skila því að jeg teldi framkomu amerísku lögreglunnar hafa verið mjög óviðeigandi þegar beðið hefði verið um aðstoð hennar til þess að leita Kristínar í Hurrigate herbúðunum.“

Þetta virðist vera hugmynd herlögreglunnar um að rannsaka málið – að finna út hvernig íslensk stúlka í annarlegu ástandi, nýorðin 15 ára, bæri sjálf ábyrgðina og reyna að renna stoðum undir það með því að kanna fortíð hennar.

Við fréttum í annað skipti af þessari rannsókn í dagbók Jóhönnu 2. janúar 1943 en þá kemur systir Kristínar til Jóhönnu og blöskrar framganga herlögreglunnar gagnvart litlu systur sinni sem hefur verið yfirheyrð um viðkvæm mál í heyranda hljóði.

„Kvartaði hún um að þegar hún hefði verið að fara að heiman hefðu hermaður úr lögreglunni og Íslendingur mætt henni í stiganum og staðið þar og farið að spyrja telpuna út úr og lesa eitthvað yfir henni. Kveðst [systir Kristínar] hafa spurt Íslendinginn hvort nauðsynlegt væri að yfirheyra telpuna þarna, og hefði hann sagt að það væri óhjákvæmilegt.“

Réttlæti og ábyrgð

Jóhanna Knudsen ritaði um mikilvægi þess að brotlegur hermaður fengi „þá hegningu, er hann hefir til unnið“ og að hún vildi gera allt sem í hennar valdi stæði til að svo mætti verða. Niðurstaðan var hins vegar í höndum herréttar. Hvernig ætli hafi farið fyrir hermönnunum sem misnotuðu Kristínu? Þess er að vænta að gögnin sem svara þeirri spurningu liggi í bandarískum skjalasöfnum og væri þarft verk að leita þeirra.

Jóhanna Knudsen hefur fengið hörð eftirmæli og hér er ekki meiningin að hefja hana á neinn hetjustall. En það liggja hættur í því líka að hafa Dúllu fyrir grýlu. Enginn skyldi ímynda sér að Ísland stríðsáranna hefði verið paradís fyrir fagrar og frjálsar ástir ef ekki hefði verið fyrir eina þrjóska kerlingu. Ábyrgðin á því óréttlæti sem íslenskar stúlkur máttu þola á stríðsárunum liggur víðar.

Höfundur er rannsóknarprófessor við Stofnun Árna Magnússonar.

Heimildir

„Blaðamenn í heimsókn hjá lögreglustjóra setuliðsins.“ Fullkominn lögregluútbúnaður, rannsóknarstofur og svarthol! Alþýðublaðið 31. mars 1944, bls. 2 og 7.

Hannes á horninu. „Starfsmaður ungmennaeftirlits lögreglunnar ritar mér bréf um ástandsvandamálin að gefnu tilefni.“ Alþýðublaðið 6. apríl 1944, bls. 5.

Jóhanna Knudsen. „Ungmennaeftirlitið.“ Morgunblaðið 24. nóvember 1943, bls. 5 og 8.

Kristín Svava Tómasdóttir. 2025. Fröken Dúlla. Benedikt. Tilvitnunin um Kristínu á bls. 217.

Þjóðskjalasafn Íslands. Ungmennaeftirlitið. 1961. C/1. 4. Dagbók ungmennaeftirlitsins.

Þakkir

Ég þakka Kristínu Svövu Tómasdóttur hjálplegar umræður og ábendingar. Ég þakka einnig Þór Whitehead og Stefáni Pálssyni góðfúsleg svör við fyrirspurnum. Ekkert þeirra ber neina ábyrgð á því sem hér stendur.