Við erum í sama liðinu

Náttúruverndarhreyfingin tileinkar daginn í dag, sumardaginn fyrsta, íslenskri náttúru. Af því tilefni fer fram græn ganga í höfuðborginni. Samkvæmt lýsingu skipuleggjenda viðburðarins á samfélagsmiðlum er hann hugsaður til þess að halda á lofti hagsmunum íslenskrar náttúru þar sem hún á undir högg að sækja.

En undir hvers konar högg á íslensk náttúra helst að sækja? Þessari spurningu hefur t.d. verið svarað á vettvangi Norðurskautsráðsins, sem Ísland er aðili að. Einn starfshópa ráðsins gengur undir nafninu CAFF (Conservation of Arctic Flora and Faura) og hefur það hlutverk að fjalla um vernd dýra og plantna á norðurslóðum. Loftslagsbreytingar eru langalvarlegasta ógnin sem steðjar að líffræðilegum fjölbreytileika á norðurslóðum samkvæmt hópnum, sem Ísland á tvo fulltrúa í, enda er hlýnunin sem af þeim hlýst miklu hraðari á norðurslóðum en annars staðar á jörðinni.[1]

Milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar (IPCC) telur óyggjandi (e. unequivocal), að athafnir mannanna hafi leitt til hlýnunar vegna losunar gróðurhúsalofttegunda út í andrúmsloftið.[2] Losunin er afleiðing þess að orkuþörf er uppfyllt með bruna jarðefnaeldsneytis.

Orkuþörf er samofin lífi mannanna alls staðar á jörðinni. Hún er misjöfn og mismikil eftir svæðum. Sums staðar þarf að kynda húsakynni fólks, en annars staðar að kæla þau. Sums staðar þarf að gera hvort tveggja eftir árstíð. Víðast hvar eru matvæli kæld til að auka geymsluþol þeirra og oft þarf að hita þau áður en þeirra er neytt. Víða sækir fólk vinnu og nauðsynlega þjónustu annars staðar en það býr. Sumir geta farið ferða sinna undir eigin afli, t.d. með því að ganga eða hjóla. Þetta á einkum við í þéttbýli. Aðrir þurfa að nýta vélknúin farartæki til að komast milli staða. Farartækin þarf að framleiða, líkt og flest annað sem fólk notar og neytir í sínu daglega lífi, og til þess þarf orku.

Orkuþörf er háð neyslu. Bent hefur verið á að minnka megi orkunotkun, og þar með losun gróðurhúsalofttegunda, með því að draga úr neyslu. Margir eru meðvitaðir um þessa staðreynd og sumir takmarka neyslu sína á grundvelli umhverfissjónarmiða. Fólki er að mestu í sjálfsvald sett hvort og hvernig það kýs að taka slík skref og er það vel. Þó sumir kjósi að takmarka orkunotkun sína út frá umhverfissjónarmiðum eru fæstir tilbúnir til að gera það að því marki að það hafi veruleg áhrif á daglegt líf þeirra. Flestir kjósa t.a.m. að ferðast, borða og nota internetið (þ.m.t. gervigreind og skýjalausnir) meira en þeir nauðsynlega þurfa. Í þessu ljósi, og út frá spám um mannfjöldaþróun, er ekki að sjá að orkunotkun almennings muni dragast mjög saman nema með ströngu valdboði. En til allrar hamingju ríkir breið sátt í okkar heimshluta um að lýðræði sé ákjósanlegt stjórnarform. Því eru óvinsælum stjórnvaldsaðgerðum gagnvart almenningi fremur þröngar skorður settar. Öllu vænlegri nálgun er að auka meðvitund almennings og treysta því að þannig komist flest fólk að skynsamlegri niðurstöðu. Þetta má til dæmis gera með því að tryggja greiðan aðgang að upplýsingum og hágæða menntun, en þannig vill til að læsi og menntunarstig helst mjög í hendur við framboð á orku.

Hvaða aðgerðir sem ráðist er í til þess að minnka losun gróðurhúsalofttegunda geta þær ekki byggt á skörpum samdrætti í neyslu almennings, því ekkert bendir til þess að almenningur vilji draga skarpt úr neyslu sinni. Þar sem loftslagsbreytingar eru hnattrænt fyrirbæri þarf að auka hlutdeild endurnýjanlegrar orku á heimsvísu til að stemma stigu við þeim. Þetta atriði vegur mjög þungt þegar afdrif íslenskrar náttúru og líffræðilegs fjölbreytileika á sjó og landi eru annars vegar.

Því miður stilla sumir þeirra, sem láta sig hagsmuni náttúrunnar varða, grænni orkuframleiðslu upp sem einhvers konar óvini málstaðar síns. Þetta er e.t.v. til marks um hversu mjög hefur aukið á samfélagslega skautun að undanförnu og um aukna upplýsingaóreiðu á ýmsum sviðum.[3]Reyndin er sú, að aukin framleiðsla endurnýjanlegrar orku er ómissandi þáttur í því að varðveita náttúruna; þar með talið, og reyndar sér í lagi, íslenska náttúru. Þegar valið er úr virkjunarhugmyndum eða tæknilegri útfærslu á grænni orkuöflun er mikilvægt að vanda til verka og fullkomlega eðlilegt að ólík sjónarmið komi fram. Hins vegar væri óeðlilegt ef þeir sem létu sér afdrif íslenskrar náttúru fyrir brjósti brenna legðust alfarið gegn aukinni framleiðslu endurnýjanlegrar orku á Íslandi. Slík sjónarmið eru ósamrýmanleg.

Hvort sem við nálgumst náttúruvernd út frá hagsmunum einstakra dýrategunda, afdrifum ákveðinna svæða, afmörkuðum vistkerfum eða á hnattrænum skala, þá erum við í sama liðinu. Hagsmunum íslenskrar náttúru er best borgið með því að samherjar hennar snúi bökum saman og forgangsraði viðbrögðum sínum eftir alvarleika þeirra ógna sem að henni steðja.

Höfundur er eðlisfræðingur.

[1] https://www.arcticbiodiversity.is/index.php/the-report/report-for-policy-makers/key-findings

[2] https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_SPM.pdf

[3] https://fjolmidlanefnd.is/wp-content/uploads/2023/02/Upply%CC%81singao%CC%81reida-og-skautun-i%CC%81-i%CC%81slensku-samfe%CC%81lagi.pdf