Skamm­tíma­hugsun og langtímaafleiðingar

„Fljótlegt og ódýrt” heyrist oft þegar áherslur um húsnæðisuppbyggingu á höfuðborgarsvæðinu eru til umræðu. Húsnæðisskorturinn er svo knýjandi að sumum finnst ekki svigrúm til að huga að gæðum, fagurfræði eða umhverfisáhrifum. Þrátt fyrir þetta eru teikn á lofti um breytingar. Aukin umræða um gæði byggðar og mannlega þáttinn í byggðu umhverfi hefur vakið fólk til umhugsunar. Þetta var einmitt kveikjan að viðburðinum „Byggjum fyrir fólk” sem var haldinn í Norræna húsinu í janúar. Viðburðurinn var annars vegar kynning á mótsvari við óbreyttu ástandi, New European Bauhaus, og hins vegar ákall eftir róttækri hugarfarsbreytingu í íslenskum byggingargeira.

Byggingar eru ekki einnota

Tölum tæpitungulaust: Byggingargeirinn er einn stærsti valdur losunar gróðurhúsalofttegunda og sóun auðlinda á heimsvísu og þetta gildir einnig hér á landi. Byggingar standa í áratugi, jafnvel árhundruð, og ákvarðanir sem teknar eru í dag móta kolefnisspor og gæði byggðar langt inn í framtíðina. Það er ekki lengur ásættanlegt að umhverfisleg sjálfbærni sé aðeins höfð að leiðarljósi í „framúrstefnulegum” verkefnum á meðan stór hluti uppbyggingar velur ódýrustu leiðina á kostnað umhverfisins.

Endurskoða þarf ferla á öllum stigum, meðal annars þá rótgrónu venju að niðurrif sé fyrsta val til að greiða fyrir uppbyggingu. Við þurfum að spyrja okkur hvort það sé skynsamlegt að meðhöndla byggingar eins og hverja aðra neysluvöru, að nota þær og henda, í stað þess að líta á þær sem hluta af sögunni og kanna möguleika á endurnýjun. Fjölmörg dæmi eru um vel heppnuð umbreytingarverkefni þar sem virðing er borin fyrir auðlindum og sögu.

Hvað er raunverulega fallegt?

New European Bauhaus skilgreinir fegurð ekki sem einhvern einn byggingarstíl eða skraut á byggingum, enda er smekkur fólks fjölbreyttur. Raunveruleg fegurð felst í því að skapa áhugaverðar byggingar sem vekja tilfinningar og næra andlega og líkamlega heilsu fólks. Fegurð snýst einnig um að skapa rými sem ýta undir jákvæð samskipti og samheldni.

Jafnframt þarf að huga að því samhengi sem byggingin er í, hvort sem það er áþreifanlegt, menningarlegt eða samfélagslegt. Bygging sem einhverjum gæti þótt ljót, getur til að mynda haft mikið menningarlegt eða félagslegt gildi fyrir ákveðna hópa eða notendur.

Ekkert um okkur án okkar

Þátttaka er rauði þráðurinn í New European Bauhaus. Hönnun bygginga getur ekki farið fram í lokuðum herbergjum sérfræðinga án raunverulegs samráðs við notendur. Byggingar snerta líf okkar allra og öll höfum við mismunandi sjónarmið sem er mikilvægt að fái að heyrast. Þátttaka snýst ekki um að kynna fullmótaðar byggingar fyrir notendum, heldur um að þróa þær með þeim frá fyrsta degi. Mikilvægt er að fá sérfræðinga úr ólíkum fagsviðum að borðinu, en ekki síður að tryggja notendur úr jaðarhópum. Byggingar eru jú fyrir okkur öll, ekki bara sum.

Hvað tekur við?

Skammtímahugsunin sem einkennir svo margt í dag mun skilja eftir sig langtímaafleiðingar, sem erfitt, jafnvel ómögulegt, verður að leiðrétta. New European Bauhaus veitir okkur verkfærin til að sameina umhverfislega sjálfbærni, fegurð og samvinnu. Spurningin er ekki hvort við höfum efni á að byggja betur, heldur hvort við höfum efni á að gera það ekki?

Samtalið er hafið. Verkfærakassinn er fullur. Nú er verk að vinna.

Hafdís Hanna er forstöðumaður Sjálfbærnistofnunar HÍ, Hjördís er verkefnastjóri hjá Grænni byggð og Silja er verkefnastjóri hjá Norræna húsinu.