Sá sem ég saknaði

Það kemur stundum fyrir að maður rekst á sjálfan sig án þess að vera að leita. Ekki í gömlum myndaalbúmum eða minningum sem maður rifjar upp, heldur í augnabliki sem birtist óvænt, í svipbrigðum, viðbragði eða hugsun sem virðist koma annars staðar frá. Í örstutta stund þekkir maður manneskjuna fullkomlega og áttar sig svo á að hún er bæði kunnugleg og fjarlæg í senn.

Það er einkennileg reynsla að sakna einhvers sem er enn á lífi og uppgötva svo að sá sem maður saknar er maður sjálfur.

Við tölum oft mikið um breytingar: að þroskast, styrkjast og læra af reynslunni. Lífið er oft sett fram sem ferðalag frá einni útgáfu af okkur sjálfum til annarra, eins og markmiðið sé stöðugt að verða ný manneskja. En kannski er það ekki alveg svona einfalt. Kannski verða stærstu breytingarnar ekki til af leit, heldur af nauðsyn, þegar við þurfum að læra nýja leið til að lifa með minningum sem annars myndu halda okkur föngnum í fortíðinni.

Smám saman lærir maður að aðlagast, herðir sig upp þar sem maður var áður opinn, velur orðin varfærnislega og lærir að lesa aðstæður áður en maður stígur fram. Þetta gerist svo hægt að maður tekur varla eftir því. Það sem byrjaði sem varnarkerfi verður að vana og vaninn verður hluti af persónuleikanum. Á endanum man maður varla hvenær þetta byrjaði.

Hvenær dofnar eldmóðurinn og hvernig gerist það? Kannski er mesta eftirsjáin fólgin í því að muna hvernig það var að vera „ómótaður“, áður en við lærðum að skammast okkar fyrir mistök eða draga okkur í hlé. Við söknum manneskjunnar sem þorði að vera hávær, sem þorði að vera berskjölduð án þess að spyrja um afleiðingar. Við söknum neistans í augunum sem brann án þess að þurfa utanaðkomandi súrefni.

Enginn gengur í gegnum lífið ósnortinn. Við mótumst af reynslu, ábyrgð og þeim hlutverkum sem við tökum að okkur, stundum af eigin vilja og stundum af nauðsyn. Við lærum að vera sterk fyrir aðra, halda jafnvægi þegar eitthvað riðar til falls og höldum áfram jafnvel þegar við vitum ekki alveg hvernig við eigum að fara að því.

En svo kemur stundum augnablik sem stöðvar mann: samtal, þögn eða einföld tilfinning sem kviknar án fyrirvara. Þá finnur maður fyrir kunnuglegum endurómi innra með sér, eins og rödd sem maður hefur ekki heyrt lengi.

Í slíkum augnablikum áttar maður sig á því að breyting er ekki alltaf framþróun í beina línu. Stundum er hún fjarlægð, en ekki frá öðrum heldur frá eigin kjarna. Maður verður sá sem aðstæðurnar kalla fram, og áður en maður veit af hefur maður lagt frá sér hluta af sjálfum sér sem einu sinni var sjálfsagður.

Við tölum sjaldan um þessa tegund missis. Hún er ekki sýnileg og hefur enga skýra upphafs- eða endapunkta. Hún birtist frekar sem róleg tilfinning um að eitthvað hafi færst til innra með manni. Ekki endilega til hins verra, heldur einfaldlega í burtu frá því sem áður var léttara.

Margir upplifa þetta sem þroska og kannski er það rétt að einhverju leyti. Við lærum að bera ábyrgð, að takast á við mótlæti og að standa af okkur storma. En stundum fylgir því líka ákveðin þreyta, þreyta yfir því að þurfa alltaf að vera sterkur, þreyta yfir því að vera manneskjan sem allir treysta á, á meðan manneskjan sem þurfti sjálf á stuðningi að halda situr eftir í skugganum.

Þessi þreyta varð þess valdandi að ég neyddist til að gera það sem ég hafði forðast lengi. Ég fór í vinnu sem var ekki bara sjálfskoðun í léttum dúr, heldur miskunnarlaus uppskurður á eigin fortíð. Ég þurfti að setjast niður og horfast í augu við skuggana sem ég hafði læst inni. Ég skrifaði niður atvik, fólk og aðstæður sem höfðu kveikt innra með mér brennandi reiði, lamandi ótta eða nartandi gremju.

Þetta var erfiðasta vinna sem ég hef á ævi minni unnið. Það er eitt að lenda í áföllum, þar keyrir maður áfram á sjálfstýringu til að lifa af. En að fara sjálfviljugur til baka og spyrja: „Hver var minn hlutur í þessu? Hvar leyfði ég óttanum að stjórna för?“ Hvaða brestur innra með mér varð til þess að ég reisti þessa veggi? Það var hreinasta kvalræði.

Maður uppgötvar að reiðin er oft bara skjöldur fyrir ótta og gremjan er eitrið sem maður drekkur sjálfur í von um að aðrir finni fyrir því. Þarna neyddist ég til að horfa á brestina mína, ekki sem dóm, heldur sem kort af þeim stöðum þar sem ég hafði villst af leið. Það að horfast í augu við þetta var sársaukafyllra en atvikin sjálf, því í þetta sinn var enginn staður til að fela sig á.

En með því að nefna hlutina réttum nöfnum fóru þeir að missa vald sitt yfir mér. Þetta var eins og að tæma gamalt hús af drasli sem hafði safnast upp í áratugi, það var þungt og rykugt en á endanum varð rýmið bjartara.

Það er nefnilega þá sem eitthvað áhugavert gerist. Maður fer ekki að þrá fortíðina sjálfa, heldur tilfinninguna sem fylgdi henni. Ekki einfaldleika æskunnar heldur sjálfsprottna nálægð við lífið. Þá skilur maður að söknuðurinn beinist ekki að því sem gerðist, heldur að manneskjunni sem maður var á meðan það gerðist.

Sá sem maður var hverfur þó aldrei alveg. Hann birtist í litlum augnablikum, í samkennd sem kviknar ósjálfrátt, í hlátri sem kemur án varnar eða í viðbragði sem er heiðarlegra en maður hafði ætlað sér. Þetta eru augnablik þar sem varnarlögin gleymast og eitthvað upprunalegt fær að koma upp á yfirborðið.

Kannski er það þess vegna sem sum augnablik snerta okkur dýpra en önnur. Þau minna okkur ekki bara á fortíðina heldur á samfellu sjálfsins. Að þrátt fyrir allt sem hefur breyst hefur eitthvað haldist óbreytt undir yfirborðinu.

Við eyðum stórum hluta lífsins í að byggja brynjur sem hjálpa okkur að komast áfram. Þær eru ekki mistök, heldur eru þær oft nauðsynlegar. En vandinn er sá að brynja sem einu sinni verndaði okkur getur síðar orðið að fjarlægð. Maður heldur áfram að bera hana jafnvel þegar hættan er liðin hjá. Maður verður fangi eigin varnar.

Og þá kemur spurning sem margir spyrja sig einhvern tímann, oft án orða: Hvenær hætti ég að vera ég sjálfur, eða kannski réttara sagt, hvenær hætti ég að leyfa mér að vera það?

Kannski er þroski ekki að verða ný manneskja heldur að þora smám saman að leggja frá sér það sem einu sinni bjargaði manni. Að átta sig á að styrkur felst ekki alltaf í hörku heldur í því að geta verið mjúkur án þess að óttast afleiðingarnar. Það þarf meira hugrekki að sýna brestina en til að fela þá.

Það þýðir ekki að maður verði aftur sá sem maður var áður. Lífið leyfir það sjaldnast. Reynsla skilur eftir sig spor, og þau hverfa ekki. En kannski er markmiðið heldur ekki að verða ósnortinn aftur, kannski er það að verða heil manneskja, með öllum brestunum sýnilegum.

Spegill sem hefur brotnað sýnir ekki lengur fullkomna mynd en samt getur hann endurspeglað sannari mynd en áður, vegna þess að maður veit nú hvað liggur á bak við hana. Maður hættir að leita að gallalausri útgáfu og byrjar að sætta sig við þann sem horfir til baka, manneskjuna sem er ófullkomin, sem hefur misst hluta af sér og sem hefur villst af leið, en er hér enn.

Og í þeirri sátt gerist eitthvað rólegt en mikilvægt. Maður hættir að berjast við fortíðina og byrjar að skilja hana sem hluta af sér, ekki sem byrði heldur sem samhengi. Manni fer að þykja vænt um þessa „týndu“ útgáfu af sjálfum sér eins og gamlan vin sem loksins fær að koma inn úr kuldanum.

Kannski kemur sá tímapunktur í lífi hvers manns þegar hann hættir að spyrja hvort hann hafi breyst og byrjar í staðinn að spyrja hvort hann hafi loksins hætt að fela sig fyrir sjálfum sér.

Því stundum snýst lífið ekki um að finna nýjan veg, heldur um að átta sig á því að maður var allan tímann á leið aftur til sjálfs sín.

Höfundur er mannvinur og kennari.