Kór­stjórinn sem ól upp kyn­slóðir Kársnesbúa: „Sönglaus skóli er hjarta­laus skóli“

Skólakór Kársness var stofnaður formlega 7. mars 1976 og fagnar því fimmtíu ára afmæli í dag. Af því tilefni verða haldnir þrennir tónleikar í Salnum í dag þar sem 300 kórbörn úr Kársnesskóla og Barnaskóla Kársness koma fram auk fyrrverandi kórbarna. 

Fyrstu tveir tónleikarnir, með blönduðum kórahópum úr skólunum, eru klukkan 13 og 14:30 og svo stígur Stjörnukór Kársness á svið klukkan 16:30 en það er opin æfing fyrir fyrrverandi kórfélaga. Í tilefni afmælisins sótti blaðamaður Tótu heim í íbúð hennar í Tryggvagötu en hún flutti þangað fyrir nokkrum árum eftir að hafa búið á Kársnesinu í áratugi.

„Þá skaltu bara læra það“

Tóta hætti að stýra Kársneskórnum fyrir nokkrum árum og settist í helgan stein en hefur stokkið til og stýrt honum þegar í hana er kallað. Þess utan hefur hún nóg að gera, ferðast innan- sem utanlands og ver miklum tíma með barnabörnunum. 

Þegar blaðamaður bankaði upp á var fjögurra ára sonardóttirin Magnea einmitt í heimsókn og þær stöllur að spila. Meðan Magnea lék sér settist Tóta niður með blaðamanni og ræddi Skólakór Kársness, æviferilinn og stöðu tónlistarkennslu í íslenskum grunnskólum.

„Ég er búin að segja þessa sögu svo oft,“ segir Tóta þegar blaðamaður biður um að heyra söguna af því hvernig Skólakór Kársness varð til. En hún lætur samt segjast.

„Þetta byrjar þannig að ég var í skólahljómsveit Kópavogs og við æfðum alltaf úti í Kársnesskóla. Ég var komin í tónmenntakennaradeildina og fékk þá símtal frá Birni Guðjónssyni sem sagði: „Þú átt að koma út í Kársnesskóla á morgun og hitta Gunnar skólastjóra“.“

„Til hvers?“ hafi Tóta svarað.

„Þú átt að stjórna kór,“ svaraði hann.

„Ég kann það ekki, Björn.“

„Þá skaltu bara læra það.“

Tóta var þá 21 árs gömul og á öðru ári við tónmenntakennaradeild Tónlistarskóla Kópavogs.

„Þannig byrjaði þetta og fyrsti hópurinn minn voru sextíu börn, frá sjö upp í tólf ára gömul. Þetta var ótrúlega mikil lífsreynsla og það hjálpaði mér að ég hafði verið dugleg að passa börn og hafði verið að vinna í leikskólum,“ segir hún.

„Ég hafði ekkert verið að kenna af viti, var í kennaradeildinni og hafði verið að spila sjálf og stjórnaði stundum yngstu lúðrasveitinni í Skólahljómsveit Kópavogs. Ég var búin að æfa þau veturinn áður en það var bara allt öðruvísi, því þá eru allir með sitt hljóðfæri og blása í það, en þarna þurfti ég að kenna lög og nótur,“ segir Tóta.

„Þetta var öðruvísi og ég var skíthrædd við tólf ára strákana. Mér fannst þeir svo nálægt mér í aldri. En svo eru þeir algjörir perluvinir mínir enn í dag, þessir krakkar.“

„Svo þurfti maður að vera svo skemmtilegur því þetta var svo stór hópur og breitt aldursbil. Síðan hélt ég áfram, var að æfa mig og læra þetta og er ennþá að læra,“ segir hún.

Tvennt gjörbreytti starfinu

Tóta spilaði þetta eftir eyra, fékk frjálsar hendur og leyfði sönggleðinni að leiða hana áfram. Þá reyndust eldri kórstjórar afar hjálpsamir, hún gat alltaf hringt í Egil í Öldutúni og Guðfinnu Þóru í Garðabæ og fengið nótur.

„Ég var komin með hálfa stöðu þegar ég var á lokaárinu mínu í Kársnesskóla. Mér leið svo vel þar að mér fannst ég vera komin heim, þetta voru svo dásamlegir samkennarar og samstarfsfólk og ég hef aldrei getað hugsað mér að vinna nokkurs staðar annars staðar,“ segir Tóta.

„Ég var einmitt á kóræfingu með Álfheiði kórstjóra upp í skóla um daginn og þegar ég kom inn á kennarastofu sagði ég hátt og snjallt: „Ég botna ekkert í því af hverju ég hætti að kenna.“ Ég skemmti mér svo vel,“ segir hún.

En ef við spólum aftur á byrjunina á seinni hluta áttunda áratugarins þá varð skólakórinn strax mjög vinsæll í Kársnesskóla.

„Það var ekkert mikið að gerast í félagsstarfi hjá börnum á þessum tíma þannig þetta voru risastórir hópir. Við skiptum þessu og það voru komnir þrír-fjórir aldursskiptir hópar,“ segir hún.

Tvennt gjörbreytti starfinu hjá Tótu og átti þátt í að festa skólakórinn í sessi og fá hann til að blómstra.

„Þegar skólinn var tvísetinn óskuðu foreldrar eftir skólaakstri fyrir krakkana sem bjuggu niðri í Sæbólshverfi til þess að komast á kóræfingar. Þá sagði Kópavogsbær að það kæmi ekki til greina og skólastjórinn yrði að koma þessu inn á stundaskrá,“ segir Tóta sem varð þar með fyrsti kórstjórinn til að koma kórstarfi inn í stundaskrá.

„Þannig þróaðist þetta og var orðið svo mikið hjá mér að Kópavogur bauð mér loksins, eftir tuttugu ár, að nota hluta af stöðunni minni sem kórstjóri. Ég þurfti alltaf að kenna fulla stöðu sem tónmenntakennari og svo var afgangurinn kór. Þetta var orðin svo mikil vinna að ég var alltaf þarna,“ segir hún.

„Þetta tvennt gjörbreytti stöðunni, bæði að meta kórstarf sem kennslu og að fá krakkana á kóræfingar á skólatíma. Þetta breytti öllu, er sérstaða Kársnesskóla og ástæðan fyrir því hvað kórstarfið hefur blómstrað.“

„Þetta eru engin aukafög“

„Það sem gerir kórstarf svo sérstakt er að það er svo mikil samvinna, samkennd og samhjálp. Allir upplifa eitthvað saman og það skipta allir jafnmiklu máli, það er svo þýðingarmikið. Það er ekki þessi samkeppni, eins og krakkar finna í mörgu öðru þar sem einhverjir komast ekki í aðalliðið,“ segir Tóta um kórstarfið.

„Þetta breytir svo miklu fyrir börn sem standa höllum fæti í skólakerfinu. Krakkar sem eru ekki mikið fyrir bókina hafa oft blómstrað í list- og verkgreinum. Það skiptir miklu máli að allir fái kennslu í þessu sem var einu sinni kallað aukafög. Þetta eru engin aukafög,“ bætir hún við.

Tóta er hins vegar ómyrk í máli þegar kemur að tónlistarkennslu í íslenskum grunnskólum.

„Staða tónlistar í grunnskólum Íslands er til skammar, það er svo mikill skortur á tónlistarkennurum. Og þá vantar náttúrulega líka kórstjóra. Þetta er ótrúlega alvarlegt mál og við erum uggandi yfir því,“ segir hún en Ása Valgerður Sigurðardóttir, formaður Tónmenntakennarafélags Íslands, vakti einmitt nýverið athygli á stöðunni í greininni „Nú er tíminn!“ á Vísi.

„Eftir að Listaháskólinn var stofnaður voru allar kennaradeildirnar lagðar niður í Tónlistarskólanum,“ segir Tóta og nefnir að það vanti fiðlukennara, píanókennara, blásarakennara og stjórnendur fyrir lúðrasveitirnar.

„Það eru ofboðslega margir skólar sem geta ekki boðið upp á eina einustu tónlistarkennslu og sönglaus skóli er hjartalaus skóli,“ segir hún um stöðuna.

„Ég var alltaf að æfa fyrir eitthvað“

Nálgun Tótu er í takt við persónu hennar, hún vill stíla inn á sönggleðina og trúir því að allir geti sungið með réttri þjálfun. Maður þurfi þó að sníða sér stakk eftir vexti og það þýðir ekki að ætla öllum að geta sungið erfið nútímaverk.

„Ég reyni að stíla rosalega mikið inn á sönggleðina og ef maður nær því og fær krakka til að syngja hátt og snjallt þá er hægt að fara að slípa út frá því. Ef þetta á allt að vera strax fínt og fágað þá heyrir maður það, þau þora ekki og draga sig inn í skel,“ segir Tóta um nálgun sína.

Fyrir utan sönggleðina passaði Tóta sig líka alltaf á að börnin stefndu að einhverju í söngnum.

„Ég var alltaf að æfa fyrir eitthvað, oft var það bara fyrir fjölskyldumessu í Kópavogskirkju eða fara niður í Sunnuhlíð að syngja fyrir gamla fólkið. Við vorum ekki að hittast bara til hittast heldur að hittast til að stefna að einhverju,“ segir hún.

Skólakórinn varð líka fljótt vinsæll hjá stofnunum og fyrirtækjum. Svo vinsæll að yfirleitt dugðu þær tekjur til að borga kórferðalög og annan kostnað.

„Við fengum strax svo mikinn hljómgrunn, það voru svo margir sem voru alltaf að panta okkur og við höfðum svo mikið að gera. Við þurftum aldrei til dæmis að selja klósettpappír og lakkrís vegna þess að við vorum alltaf að syngja einhvers staðar og fengum smáaur sem hjálpaði okkur að fara í allar þessar ferðir og kaupa búninga,“ segir Tóta.

„Þetta er eitthvað sem á að taka til fyrirmyndar, það gleðjast allir við að hlusta á börn syngja á ráðstefnum, hátíðum eða skemmtunum.“

Sungið í öllum krummaskuðum og ferðast um heiminn

Annað sem einkenndi Kársneskórinn voru kórferðir af ýmsu tagi: stuttar æfingabúðir, lengri vorferðir og svo utanlandsferðir sem voru alls 31 á 34 árum. Tóta ferðaðist þar með krakkana vítt og breitt um Evrópu, tvisvar til Rússlands og Kanada og einu sinni alla leið til Japan.

„Við byrjuðum mjög snemma að fara í æfingabúðir um helgar. Við æfðum alla helgina og krakkarnir þurftu að hjálpast að við að elda og ganga frá. Þetta var svo þroskandi bæði félagslega og faglega, að vera ekki alltaf með mömmu sína að ganga frá öllu fyrir sig. Þetta gerði hópana rosalega samheldna og skapaði ofsalega góða og þétta vináttu,“ segir hún.

„Ég hef nánast sungið í öllum krummaskuðum landsins og gist í hundruðum skóla á flatsæng. Landsmót kóra voru líka ofsalega mikil lyftistöng og svo fórum við oft til útlanda, yfir þrjátíu sinnum,“ bætir hún við.

„Fyrsta ferðin var 1983 um Norðurlöndin, við tókum Norðurkolluna, nyrstu héröðin í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi. Norrænu félögin tóku þá á móti okkur,“ segir Tóta.

„Það var alveg ótrúlega skemmtilegt, sérstaklega þegar við vorum að fara á kóramót og þau stóðu sig vel. Ótrúlegt hvað krakkarnir voru til mikillar fyrirmyndar þó ég væri ein með þau, svo var maður kannski að hitta kóra þar sem voru tíu starfsmenn.“

Fyrir utan hvað það hafi verið gaman að ferðast með krökkunum fannst Tótu alltaf mikill heiður að vera fulltrúi Íslands á kóramótum. Erfitt er að velja hvaða augnablik úr ferðunum stendur upp úr. 

„Þegar við sungum á þúsund ára afmælishátíð víkingaskipanna á L'Anse aux Meadows horfðu einhverjar 800 milljónir á okkur. Við sungum í Japan á kóra-expó þar sem fleiri tugir milljóna horfðu á okkur. Við höfum gert alveg ótrúlega stóra hluti en svo hefur stundum verið ótrúlega merkileg upplifun að syngja á einhverri lítilli stofnun hér á Íslandi. Það er alltaf svo gaman að syngja fyrir þakkláta áhorfendur.“

Sló lán hjá bankanum fyrir flugfari Rússana

Fyrir utan allar útlandaferðirnar þá tóku Tóta og Kársnesskórinn á móti fjölmörgum kórum gegnum tíðina. Einn kór er sérstaklega eftirminnilegur af nokkuð óvenjulegum ástæðum.

„Við fengum einu sinni rússneskan kór í heimsókn sem átti eftir að greiða hluta flugfargjaldsins fyrir heimleiðina og héldu að þau gætu fjármagnað það með því að selja kassettur og komu með fleiri hundruð kassettur til landsins,“ segir hún.

„En þá voru Íslendingar búnir að henda öllum kassettutækjum og kaupa sér geislaspilara. Þannig það voru góð ráð dýr þegar við uppgötvuðum að þau gætu ekki borgað flugið fyrir einhverja krakka til baka.“

Tóta leysti málið með því að fara til Íslandsbanka og slá þar lán.

„Sem betur fer voru krakkarnir ansi fljótir að vinna þetta upp aftur þó þetta hafi verið umtalsverður peningur. Þannig maður lendir í ýmsu.“

Margir frábærir tónlistarmenn byrjað ferilinn í kórnum

„Krakkarnir hafa fengið að upplifa ótrúlega hluti og þá verða þau líka svo djörf að fara sjálf að troða upp. Ég hef oft verið spurð að því hvað við séum að framleiða mikið af tónlistarfólki í Kársnesskóla. Við erum ekki að því en reynsla þeirra hvetur þau og það eru margir frábærir tónlistarmenn sem hafa byrjað í Kársnesskóla. Maður hefur allavega ekki skemmt fyrir,“ segir Tóta.

Meðal tónlistarmanna sem hafa stigið sín fyrstu skref í kórnum eru Emilíana Torrini, Gissur Páll Gissurarson óperusöngvari, rapparinn Erpur Eyvindarson, Agnes Björt í Sykri, Bryndís Guðjónsdóttir sópran og Rannveig Marta Sarc fiðluleikari.

„Það sem stendur upp úr og ég er þakklátust fyrir að ég hef aldrei lent í neinu óhappi. Það hefur ekki slasast hjá mér barn og ég hef oft eldað fyrir þau en aldrei eitrað fyrir neinu barni. Ég hef verið ótrúlega lánsöm,“ segir hún.

„Þetta var mikill aldursmunur þegar maður var að byrja, maður var rúmlega tvítugur og krakkarnir tólf ára. Núna í dag er ég 72 ára og þessir krakkar sem eru 62 ára eru vinkonur mínar. Ég hef eignast rosalega marga góða vini í kórstarfinu, bæði meðal nemenda og ekki síður foreldra,“ bætir hún við.

Þegar hún er spurð út í mest krefjandi hliðar starfsins stendur á svörum.

„Það hefur hjálpað mér að mér finnst svo gaman af tónlist. Það eru svo ótrúleg forréttindi að ég hef ekki þurft að fylgja neinum reglum í því hvaða lög á að syngja hverju sinni þannig ég hef getað valið það sem mér finnst fallegt, skemmtilegt og spennandi. Ég hef verið minn eigin herra,“ segir hún.

Starfi kórstjórans fylgir þó álag, ofan á dagvinnuna bætast tónleikar, ferðir og aðrar uppákomur utan vinnutíma.

„Börnin mín ólust upp við þetta þannig að þau héldu að þetta væri eðlilegt heimilislíf. Maðurinn minn var organisti þannig heimilið okkar snerist mjög mikið í kringum þetta en við áttum samt sem áður mjög skemmtilegt fjölskyldulíf, bara aðeins öðruvísi. Og krakkarnir voru auðvitað með okkur í þessu,“ segir Tóta.

Þegar hún lítur um öxl er ekkert sem hún sér eftir eða hefði viljað gera öðruvísi.

„Mér finnst ég hafa verið lukkunnar pamfíll. Ég er fyrsti tónlistarkennarinn í grunnskóla á Íslandi sem fær kórstarf metið og ég er fyrsti grunnskólakennarinn sem fær kóræfingar inn á skólatíma. Ég væri mjög vanþakklát ef ég væri ekki lukkuleg með að hafa komið þessu í gegn. Þetta er ennþá svona hjá okkur og það væri óskandi að aðrir skólar gerðu þetta líka því þetta skapar mjög skemmtileg samfélög.“