Stæðiskort fyrir hreyfi­hamlaða – þegar góð hug­mynd missir marks

Stæðiskort fyrir hreyfihamlaða var sett á laggirnar með skýran tilgang: að tryggja aðgengi fólks með verulega skerta hreyfigetu. Þetta var einföld og réttlát hugmynd. Sá sem er í hjólastól, notar göngugrind eða þarf að draga súrefniskút á eftir sér á ekki að þurfa að leggja hundrað metra frá inngangi og berjast svo við að komast leiðar sinnar. Þar á að setja punktinn.

En í dag blasir við önnur mynd.

Á bílastæðum landsins má sjá ótrúlegan fjölda stæðiskorta í framrúðum bíla. Sérmerkt stæði eru oftar en ekki upptekin snemma morguns – við verslanir, íþróttahús og opinberar byggingar. Samt sjást sjaldan hjólastólar, göngugrindur eða önnur sýnileg hjálpartæki. Það vekur spurningar.

Er það orðið hreyfihömlun að vera kominn yfir ákveðinn aldur?

Er almenn skerðing sjálfkrafa orðin réttlæting fyrir forgangsstæði?

Eða hefur kerfið einfaldlega þróast út fyrir upphaflegt markmið sitt?

Enginn efast um að til séu ósýnilegar fatl­anir. Enginn vill tortryggja einstaklinga sem glíma við raunverulega takmarkaða göngugetu. En þegar fjöldi útgefinna korta virðist langt umfram þann fjölda stæða sem ætlaður er – um það bil þrjú prósent bílastæða – þá er eitthvað farið að gliðna.

Hér ber líka að ræða ábyrgð lækna. Þeir hafa heimild til að skrifa út vottorð sem opna aðgang að þessum réttindum. Það er ekki formsatriði – það er samfélagslegt vald. Ef viðmið eru óskýr eða túlkuð rúmt, þá víkkar kerfið út þar til það nær langt út fyrir þann hóp sem það var hugsað fyrir.

Síðan er önnur staðreynd sem fáir vilja ræða: víða fylgir stæðiskortinu gjaldfrjáls lagning. Þá er kortið ekki lengur eingöngu aðgengismál – það verður líka fjárhagslegt hagsmunamál. Þegar réttindum fylgir bein sparnaður skapast hvati. Og hvatar breyta hegðun.

Þess vegna þarf að þora að spyrja:

Er kerfið orðið of vítt?

Og ef svo er – hvernig leiðréttum við það?

Ein leið sem vert er að skoða er einföld en líklega umdeild: að aðskilja aðgengi og gjaldfríðindi.

Sérmerkt stæði fyrir hreyfihamlaða ættu fyrst og fremst að tryggja breidd, lengd og nálægð við innganga. En af hverju þurfa þau sjálfkrafa að vera gjaldfrjáls? Væri ekki eðlilegra að greiða sérstaklega – jafnvel hóflegt gjald – fyrir notkun sérmerkts stæðis?

Slíkt myndi:

draga úr hvata til að sækjast eftir korti eingöngu vegna gjaldfríðinda,

létta á kerfinu,

tryggja að stæðin nýtist þeim sem raunverulega þurfa á þeim að halda,

og halda fókusnum á aðgengi fremur en afslætti.

Sá sem er í hjólastól eða með verulega skerta göngugetu hefur sjaldnast raunhæfan kost um annað en að leggja í sérmerkt stæði. Fyrir þann einstakling er það hverrar krónu virði að komast inn í byggingu án óhóflegrar líkamlegrar áreynslu. Kerfið á að styðja við það – ekki umbreytast í almennt fríðindakerfi.

Þetta snýst ekki um að ráðast á eldri borgara eða fólk með skerðingar. Þetta snýst um að verja trúverðugleika kerfis sem var sett á til að verja þá sem standa verst.

Aðgengi er réttindi.

En réttindi sem missa skýr mörk missa líka gildi sitt.

Ef við ætlum að taka aðgengi alvarlega verðum við líka að taka ábyrgð, skýr viðmið og heiðarleika alvarlega. Annars endar góð hugmynd sem útþynnt kerfi sem þjónar ekki lengur þeim sem mest þurfa á því að halda.

En það er líka önnur hlið á aðgenginu sem gleymist oft í umræðunni – íslenskur vetur.

Þegar snjór og hálka taka yfir bílastæði versnar aðgengi til muna. Gangstéttar verða ófærar, skaflar safnast upp við bíla og leiðir að inngöngum þrengjast. Fyrir þann sem situr í hjólastól eða treystir á göngugrind getur þetta þýtt að ferð sem annars væri möguleg verður einfaldlega óframkvæmanleg.

Þá gerist eitthvað sem skekkir líka umræðuna: fólk með sýnilega fötlun hættir að sjást. Ekki vegna þess að þörfin sé horfin, heldur vegna þess að aðstæðurnar útiloka þátttöku þeirra. Þeir halda sig heima.

En samt eru öll stæðin full.

Margir upplifa því að kerfið hafi smám saman víkkað út þannig að stór hluti þeirra sem hafa stæðiskort geti í raun notað almenn bílastæði. Á sama tíma eru þeir sem eru með

alvarlegustu hreyfihamlanirnar oft háðir því að komast í þessi fáu sérmerktu stæði til að geta yfirhöfuð farið út úr bílnum og inn í opinberar byggingar.

Það er kjarninn í málinu.

Kerfið á fyrst og fremst að þjóna þeim sem hafa raunverulega engan annan kost.

Höfundur er einyrki.