„Sé fyrir mér að fara að vinna færri daga og öðru­vísi verk­efni“

Góðu ráðin fyrir þriðju vaktina eru reyndar bara brot af þeim góðu ráðum sem eins og renna í stríðum straumi frá Rannveigu í góðu spjalli. Enda ekki nema von því í gær hlaut Rannveig heiðursverðlaun Stórnvísis; konan sem hefur verið forstjóri í tæp þrjátíu ár og brotið marga múrana.

„Ég er góð í að velja frábært fólk,“ segir Rannveig meðal annars í spjallinu. 

En líka:

„Ég hef verið hugfangin af því hvernig Japanir stjórna því þeir hafa náð framúrskarandi árangri án aga eða hörku. Hjá þeim er virðing fólks fyrir eigin störfum svo mikil og ég dáist að því hvað fólk vinnur þar af mikilli yfirvegun.“

Því já, þótt Rannveig hafi mjög oft verið nefnd þegar kemur að tali um konur í stjórnunarstöðum eða að brjóta glerþakið er auðheyrt í tali við hana að fyrst og fremst hefur hún brennandi áhuga á stjórnun almennt.

„Enda fór ég á námskeið um stjórnun til Japan í fyrra og notaði hluta af sumarfríinu mínu í þessi námskeið,“ segir konan sem fyrst og fremst dreymdi um það sem barn að verða skipstjóri þegar hún yrði stór.

Á sjóinn

Rannveig er fædd 9. maí 1961, dóttir Sigurjóns Rist vatnamælingarmanns og Maríu Sigurðardóttur, kennara og fyrstu konunnar sem lauk námi í viðskiptafræði frá Háskóla Íslands.

„Fyrstu árin bjuggum við í Vesturbænum en þegar ég var átta ára fluttum við í Breiðholtið þannig að ég er ein af villingunum þaðan,“ segir Rannveig og brosir. Hún tekur þó fram að í Breiðholtinu hafi verið gaman að alast upp; þar hafi margar ungar fjölskyldur verið og fjöldi barna ólíkt meiri en í Vesturbænum.

„Ég var alltaf mjög heilluð af sjónum og var ákveðin í að verða skipstjóri,“ segir Rannveig sem þó ólst ekki upp við neina útgerð eða aðra tengingu við sjóinn.

Og þó…

„Þar sem foreldrar mínir voru bæði útivinnandi var ég sett í pössun hjá eldri hjónum sem urðu í raun ígildi afa míns og ömmu. Maðurinn var síðasti íslenski seglskipstjórinn sagði mér sögur af sjónum svo oft fannst mér eins og ég hefði sjálf verið um borð,“ segir Rannveig og brosir.

„Meðal annars sigldi hann á flutningsskipinu Capitana sem ég hef séð í Mónakó hálfri öld síðar.“

Rannveig lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum við Sund árið 1980, lauk námi frá Vélskóla Íslands árið 1983 og kláraði sveinspróf í vélvirkjun árið 1985 og síðar vélvirkjameistari. Rannveig lauk námi í vélaverkfræði frá Háskóla Íslands árið 1987 og MBA frá San Francisco háskóla í Bandaríkjunum árið 1989. Hún lauk einnig AMP-gráðu frá HR og IESE 2008.

Allt má þetta sjá með einföldu gúggli á netinu.

Sagan er þó ekki öll sögð með því.

„Ég kláraði grunnám með landsprófi og þótt mér hafi alltaf fundist gaman í stærðfræði og verið á eðlisfræðibraut í framhaldsskóla var ég ekki með siglingatíma sem þurfti til að fara í Stýrimannaskólann.“ segir Rannveig og bætir við:

Ég hringdi því í Iðnaskólann í Reykjavík árið 1979 til að sækja um nám þar en konan í símanum sagði að vélvirkjun væri ekki fyrir stelpur og skellti á.“

Með nokkrum krókaleiðum fór þó svo að Rannveigu tókst loks að komast í Vélskólann og varð önnur stúlkan til að nema þar.

„Draumurinn var að komast á sjóinn. Ég fékk neitun á átján skipum þar sem menn með minni réttindi voru ráðnir. Í þrígang var ég mætt með sjópokann minn á höfnina og taldi að ég hefði verið ráðinn og á leið út. Ég endaði alltaf með að vera send til baka. Þeir vildu ekki stelpu en einhverjir töldu þó í lagi að ég yrði kokkur um borð,“ segir Rannveig.

„Móðurafi minn, sem lést áður en ég fæddist, var einn stofnenda Vélstjórafélagsins og þetta var í raun frekar krúttlegt því félagið endaði á að halda stjórnarfund þar sem mitt mál var rætt og í kjölfarið redduðu þeir mér plássi á togbátnum Óskari Halldórssyni RE157 sem gerður var út frá Vestmannaeyjum.“

Togbáti sem var í svo lélegu standi reyndar að hann var á leið í brotajárn.

„Það tafðist og ég endaði með að fá vélstjórastarfið með mjög slakan búnað um borð en frábæra áhöfn og góðan skipstjóra. Góðir vinnufélagar hafa alltaf einkennt minn starfsferil.“

Hver er þinn Hörri?

Til að reyna að komast á almennilegan bát hélt Rannveig með sjópokann sinn til Vestfjarða.

Ég þræddi hvern einasta fjörð í leit að vélstjóraplássi en fékk alltaf synjun; þeir vildu ekki stelpu. 

Löngu síðar taldi ég hversu oft ég hefði fengið synjun en karlmaður með minni réttindi ráðinn í starfið. 

Alls var mér synjað átján sinnum þar sem það var raunin,“ 

segir Rannveig en bætir nú við mjög skemmtilegri sögu sem stundum hefur verið sögð á stærri kvennasamkomum.

„Ég endaði á að fá pláss á rækjuskipi útgerðar Einars Guðfinnssonar í Bolungarvík. Ég fór á bryggjuna á Ísafirði 1985 og hitti þar Hörð Guðbjartsson skipstjóra á togaranum Guðbjarti ÍS16. Hann var alltaf kallaður Hörri og hann réð mig strax á staðnum og sumrin þar á eftir var ég á Guðbjarti,“ segir Rannveig.

„Árið 1980 var Vigdís Finnbogadóttir að íhuga forsetaframboð en Hörri sagði mér frá því síðar að í eitt skiptið þegar togarinn var á leið út keypti hann dagblað þar sem stóð á forsíðu að Vigdís væri líklegast hætt við því hún þekkti ekki fólkið á landsbyggðinni, aðeins menntafólkið og menningarelítuna í Reykjavík.“

Hörra fannst þetta miður, stakk dagblaðinu undir höndina og hélt á sjóinn þar sem hann heyrði á tali áhafnarmanna hversu spennandi það gæti verið að fá konu á Bessastaði.

„Þeir höfðu ekki séð nýjustu fréttir um að hún væri mögulega hætt við og Hörri ákvað að ljóstra því ekki upp en sagði: Strákar, hvernig væri að við myndum senda Vigdísi skeyti og hvetja hana til að bjóða sig fram?“

Sögulokin þekkjum við því árið 1980 var Vigdís kjörin forseti Íslands, fyrst kvenna í heiminum. Skeytið frá áhöfninni á Guðbjarti skipti þar sköpum.

„Það sem Hörri gerði er gott dæmi um þau áhrif sem karlmenn geta haft á framgang kvenna,“ segir Rannveig sem einnig segir um Hörra.

Þetta eru karlmennirnir sem mér finnst að við ættum að vera duglegri að draga fram í sviðsljósið og hampa. 

Því þetta eru sterkir karlmenn sem hafa hugrekki og þor til að styðja við konur og greiða götu þeirra. 

Í raun ættu allir að eiga sinn Hörra í lífinu.“

Jafnvægi heimilis og vinnu

Rannveig segist reyndar hafa lært mikið um stjórnun af Hörra.

„Þessi tvö sumur sem ég var í áhöfn hjá honum spurði ég hann oft um stjórnunina hans. Þá leit hann á mig hvumsa og svaraði: Tja, ég hef nú aldrei spekúlerað mikið í þessu,“ segir Rannveig en skýrir út að um borð hjá Hörra hafi margt verið áberandi sem einkennir góðan leiðtoga.

„Hjá honum var alltaf góður mórall og árangurinn framúrskarandi. Þarna unnu allir sem einn og allir unnu vel, sem skipti auðvitað öllu máli til vel gengi.“

Annað sumarið sem Rannveig mætti til sjós var Hörri þó búinn að hugsa málin og með svörin á hreinu.

„Þá var hann búinn að hugsa þetta allt saman og við áttum mörg góð samtöl um hvað þyrfti til að efla liðsheildina og ná góðum árangri.“

Rannveig segir skýringuna á því að fara í vélaverkfræðina að hluta til tengjast pabba sínum, því með honum hafi hún starfað við vatnamælingar í ellefu sumur.

„Pabbi rak bifvélaverkstæði áður en ég fæddist og ég myndi segja að þessi vélaáhugi minn hafi kviknað með honum. Enda lærði ég það í vatnamælingunum að það getur nýst mjög vel að kunna vel á vélar og tæki, hvort sem er fyrir vélaviðgerðir á trukkunum sem notaðir voru eða aðrar vélar,“ segir Rannveig brosandi og bætir við: 

„Svo ekki sé talað um þvottavélina heima hjá okkur!“

Rannveig og Jón Heiðar tóku saman á þriðja ári í vélaverkfræðinni. Hjónin fóru bæði í MBA í San Fransisco og útskriftarárið þeirra þaðan, 1989, fæddist frumburðurinn þeirra Guðbjörg. María er fædd árið 1993 og dóttirin Hólmfríður Vigdís árið 2000.

„Ég bætti því einni dóttur við eftir að ég varð forstjóri,“ segir Rannveig og brosir. Enda aðeins að verða 29 ára þegar hún var ráðin til álversins í Straumsvík. Um tíma sem yfirmaður rannsóknarstofunnar þar en í álverinu sinnti hún ýmsum öðrum störfum þar til hún tók við forstjórastarfinu í ársbyrjun 1997.

Að tala um barneignir og forstjórastarfið er reyndar engin tilviljun því það er eitt sem Rannveig gerði strax á fyrsta degi sínum sem stjórnandi og hefur ekki látið hagga sér í þeim efnum síðan: Að halda jafnvægi heimilis og vinnu.

„Ég sagði einfaldlega við yfirmennina í Straumsvík að ég væri ráðin á A-vakt og myndi því ekki mæta á boðaðan fund klukkan 17 því þá væri ég búin að vinna. Ég þyrfti líka að sækja barn á leikskóla klukkan fjögur og gæti ekki bara mætt heim til mín klukkan sjö eins og þeir gátu leyft sér,“ segir Rannveig þegar hún rifjar upp umhverfið eins og það var ríkjandi þegar hún hóf störf í álverinu.

Karlægt umhverfi, svo ekki sé meira sagt, og karlkynsstjórnendur ekki vanir því að yfirmenn færu einfaldlega úr vinnu fyrir fjögur til að sækja á leikskóla.

„Enn í dag legg ég mikla áherslu á þetta og við erum til dæmis eina álver Rio Tinto sem hefur tekist það að vera með iðnaðarmenn í dagvinnu en ekki í hefðbundinni vaktavinnu eins og víðast hvar er,“ segir Rannveig.

„Stundum hef ég þurft að ræða þessi mál við nýja og áhugasama starfsmenn, sem hafa kinkað kolli en eru vanir að vinna. Þótt samtalið sé tekið við þá er setið langt fram eftir og unnið áfram,“ segir Rannveig og bætir við:

„Eða allt þar til ég samdi einfaldlega við þau í hliðinu hér sem sjá um öryggiskerfið um að setja kerfið á klukkan 18 á daginn, sem þýðir að ef það er einhver hreyfing á skrifstofunni eftir klukkan sex þá fer kerfið einfaldlega í gang.“

Afrekslistinn sem lengist

Í tilefni Heiðursverðlauna Stjórnvísis segir í umsögn dómnefndar:

Rannveig var fyrsta konan til að verða forstjóri í stórfyrirtæki á Íslandi. Þegar hún tók við því starfi var hún ung kona og það þótti bæði til marks um hugrekki stjórnenda þess tíma en ekki síður að í þessari konu bjó eitthvað einstakt: sterkur leiðtogi, sem kom svo sannarlega í ljós.

Þar segir líka:

Á starfsferli Rannveigar í Straumsvík hefur fyrirtækið bætt árangurá flestum sviðum. Framleiðslugeta hefur aukist, tæknilegar framfarar hafa verið miklar og menntun starfsfólks hefur verið sett í öndvegi með stofnun Stóriðjuskólans. Öryggismál, heilbrigði, góð samskipti, jafnrétti og umhverfismál hafa öll tekið stakkaskiptum frá því að Rannveig tók við fyrirtækinu. Framleiðni hefur aukist og losun gróðurhúsalofttegunda er nú með því lægsta sem þekkist í áliðnaði.

Afrekslisti Rannveigar er reyndar ótrúlega langur, enda fyrri viðurkenningar sem hér segir:

Kona ársins 1996 – tímaritið Nýtt líf

• Maður ársins 1996 – Stöð 2
• Gullmerki Verkfræðingafélags Íslands 1998
• Fálkaorðan – riddarakross – frá forseta Íslands 1999
• „Das Verdienstkreuz“ – heiðurskross frá forseta Þýskalands 2003
• Maður ársins 2008 – Frjáls verslun 2008
• FKA viðurkenningin frá Félagi kvenna í atvinnulífinu 2009
• Viðskiptaverðlaun ársins 2010 í íslensku viðskiptalífi - Viðskiptablaðið
• Quantum Impact Award 2018 – fyrir fyrirmyndir og framlag til jafnréttismála
• Iðnaðarmaður ársins 2018 frá Iðnaðarmannafélagi Reykjavíkur. Afhent af forseta Íslands
• Standard &Poor´s í London: Global Metals Award for Lifetime Achievement árið 2020.

Rannveig virðist ekki mikið velta þessum viðurkenningum fyrir sér en segir þær þó skipta miklu máli og vera mjög hvetjandi.

„En mér fannst líka mjög hvetjandi að Rio Tinto skyldi ákveða að næsti forstjóri álversins væri Íslendingur og líka kona,“ segir hún og útskýrir að það hafi í raun tekið hana nokkur ár að tala fyrir því við sína yfirmenn að hún myndi yfir höfuð hætta.

Því eins og flestir vita tilkynnti Rannveig fyrir stuttu að hún mun hætta sem forstjóri álversins í vor og þá tekur við keflinu Sunna Björg Helgadóttir.

Þegar Rannveig hættir verða komin hartnær 36 ár síðan hún byrjaði hjá fyrirtækinu. Á hennar tíð hefur starfsmannavelta verið lág. 

Ár eftir ár gefur starfsfólk fyrirtækinu hæstu einkunn fyrir vellíðan og starfsánægju og auðheyrt er í tali við Rannveigu að eitt af því sem hún er mjög stolt af að hafa byggt upp og sett á laggirnar mjög snemma sem forstjóri, er Stóriðjuskólinn. Sem hefur ekki aðeins verið mikilvægur með tilliti til starfsþróunar og tækifæra starfsfólks, heldur einnig til að undirbúa kynslóðaskipti.

Leynitrixið

Lífið er þó miklu meira en vinnan og starfsframinn og því eðlilegt að tala líka um þriðju vaktina og allt það sem fylgir lífinu utan vinnu.

„Jón Heiðar er úr sveit í Skagafirði og fór ungur í heimavistarskóla. Hann kunni því ekkert síður en ég að skúra eða annað í heimilishaldi og lærði bæði í heimavistarskólanum og hjá mömmu sinni að elda góðan mat,” segir Rannveig.

„En þegar við Jón Heiðar ræddum þessi mál á sínum tíma töluðum við um hvað okkur fyndist skemmtilegt að gera og hvað við sæjum fyrir okkur varðandi heimilis- og fjölskyldulíf. Mér finnst til dæmis mun skemmtilegra en honum að ferðast til útlanda og því lá það beinast fyrir að af okkur tveimur gæti ég frekar unnið störf útheimtir ferðalög.“

Árin eftir hrun eru lauslega rædd en árið 2017 var Rannveig ásamt öðrum fyrrum stjórnarmönnum í SPRON sýknuð af einu af hinum svokölluðu umboðssvikamálum sem ákæruvaldið hratt af stað eftir hrun. 

Í frétt RÚV árið 2018 sagði Rannveig líka frá því að mótmælendur Kárahnjúkavirkjunar hefðu ráðist á heimili hennar árið 2009, eitthvað sem hún taldi líklegt að hefði frekar getað gerst fyrir #metoo-byltinguna, þegar fólk á stundum leyfði sér allt aðra og verri hegðun gagnvart konum en körlum. Þetta er að mörgu leyti ennþá svona.

Um erfiða eða lýjandi tíma segir Rannveig að almennt þurfi stjórnendur að gera ráð fyrir hæðum og lægðum í starfi. Það einfaldlega fylgi stjórnendastarfinu.

„Það var miklu oftar fyrstu árin sem þurfti að kalla mann út vegna bilana eða annað, eitthvað sem nánast gerist ekki í dag þótt hér sé verið að vinna allan sólarhringinn. Í svona starfi þarftu að vera í góðu formi og jafnvægi þannig að þú getir brugðist við eins og þarf þegar eitthvað kemur upp,“ segir Rannveig og bætir við:

Ég gæti þurft til dæmis að klifra upp í síló og vinnan útheimti líka að ég ferðaðist til Kanada tvisvar á tíu dögum núna um daginn og fór til London og Parísar á milli.“

Þá segir Rannveig þau hafa verið ófá árin þar sem lítið var um sumarfrí; unnið sleitulaust.

„En ég er með leynitrix!“ segir hún þó allt í einu og skælbrosir.

Leynitrixið góða þarf reyndar að teljast alvöru áhugamál og svo sannarlega ástríða því Rannveig elskar handavinnu. Ekki aðeins að prjóna heldur líka að sauma og margt fleira.

„Ég til dæmis saumaði þjóðbúninginn sem miðjudóttir mín fermdist í á mettíma. Ég skellti svo í þjóðbúning á mig og þegar hann var frágenginn nýtti ég afganginn til að sauma þjóðbúning á yngstu dótturina.“

Til að gera langa sögu stutta endaði þjóðbúningahandavinnan á því að mæðgurnar voru allar íklæddar þjóðbúning, tvær í peysufötum og ein í upphlut þegar María fermdist. Elsta dóttirin fékk lánaðan búning.

„Myndirnar af systrunum í þjóðbúningunum voru meira að segja lengi til sýnis í glugga á ljósmyndastofu á Hverfisgötunni,“ segir Rannveig og brosir.

Að mörgu leyti segir Rannveig að forstjórastarfið hjá Rio Tinto hafi á endanum reynst keimlíkt þeim gamla draumi hennar að verða skipstjóri.

Enda segir í umsögn dómnefndar Stjórnvísis:

Hún var sett í stafninn á stóru fyrirtæki sem hafði haft yfir sér karllægan blæ. Rannveig er sterk og mikilvæg fyrirmynd á Íslandi og víðar – og þá ekki síst fyrir aðrar konur.

„Ég hef reyndar alltaf hugsað þessi kynjamál þannig að mótbyrinn snerist um vana. Þetta voru ekki karlar sem voru á móti mér persónulega heldur karlar sem einfaldlega þekktu það ekki að vinna með konum,“ segir Rannveig.

Sem reyndar er sjálf mjög dugleg að kynna sér hvað ungir karlmenn hugsa. Segist til dæmis oft hlusta á hlaðvörp með ungum karlmönnum; einfaldlega til að setja sig inn í og skilja hvað þeir eru að hugsa.

Að langa til að læra og vita meira er reyndar eitthvað sem einkennir Rannveigu, ekki síst þegar kemur að stjórnun, sem henni finnst einfaldlega vera spennandi fag að nema um.

„Ég hef verið að leggja áherslu á það upp á síðkastið að fólk læri á gervigreindina, sjálf nota ég hana alla daga og finnst hún frábær. En við þurfum bæði að læra hvernig við eigum að nota hana og hvers ber að varast.“

Þegar talið berst að breytingunum í vor, þegar Rannveig lætur af starfi sínu sem forstjóri, segir hún:

„Ég sé fyrir mér að hafa meiri tíma til að sinna áhugamálunum, ferðast og fleira. Og nú eru barnabörnin orðin fjögur þannig að það er ýmislegt sem kallar á.“

En Rannveig er hvergi nærri hætt að vinna.

Ég held almennt að það sé gott fyrir okkur að trappa okkur niður í nýtt jafnvægi frekar en að hætta alveg. 

Ég vildi hins vegar hætta sem forstjóri á meðan ég hefði enn gaman af því starfi og við góða heilsu. 

En ég sé fyrir mér að fara vinna færri daga og vinna öðruvísi verkefni.