Þegar full­veldi smá­ríkja er ekki lengur sjálf­sagt

Umræða um breytt öryggisumhverfi á norðurslóðum hefur verið áberandi undanfarið. Nú hefur þessi umræða tekið á sig afar óþægilega mynd fyrir fullvalda, en varnarlaust, smáríki í norðurhöfum. Þegar stjórnvöld í Bandaríkjunum láta í veðri vaka að þau séu reiðubúin að beita hervaldi gagnvart Grænlandi – nágranna okkar í aðeins um 290 kílómetra fjarlægð – blasir við nýr veruleiki. Fullveldi og landamæri smáríkja eru ekki lengur sjálfsögð og studd alþjóðalögum, heldur háð vilja stórvelda.

Í slíkum aðstæðum er ekki lengur hægt að láta sem Ísland standi utan við átökin eða geti treyst á tvíhliða varnarsamstarf við ríkið sem ógnar fullveldi nágranna okkar. Saga smáríkja kennir okkur hið gagnstæða: ein og sér eru þau berskjölduð, en í bandalagi við önnur ríki sem lúta sameiginlegum reglum styrkja þau bæði öryggi sitt og pólitískt sjálfstæði.

Það er í þessu samhengi sem Evrópusambandið kemur til sögunnar sem mikilvægur valkostur fyrir Ísland til að tryggja fullveldi sitt og sjálfstæði. Evrópusambandið er ekki ríki, heldur pólitískt og efnahagslegt samstarf ríkja sem hafna landráni, virða fullveldi og byggja starf sitt á alþjóðalögum, lýðræði og mannréttindum. Þar ríkir gagnkvæm varnarskylda aðildarríkja, en jafnframt skýr krafa um að deilur séu leystar með lögum, ekki valdi.

Það skiptir máli að minna á að aðild að Evrópusambandinu grefur ekki undan sjálfstæði ríkja. Þvert á móti hafa smáríki innan sambandsins – þar á meðal þrjú Norðurlönd – styrkt stöðu sína í heimi þar sem óvissan eykst stöðugt. Hvar stæði Danmörk í dag, í deilum sínum við Trump, ef hún væri utan sambandsins?

Af þessum ástæðum hefur stjórn Evrópuhreyfingarinnar sent frá sér ályktun þar sem hvatt er til þess að íslensk stjórnvöld boði til þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið hið fyrsta. Slík atkvæðagreiðsla er ekki skuldbinding um aðild, heldur lýðræðisleg ákvörðun um hvort þjóðin vilji kanna þann kost af alvöru.

Íslenska þjóðin á að eiga síðasta orðið um framtíð sína. En til þess þarf hún að fá tækifæri til að taka upplýsta afstöðu. Í ljósi stigmögnunar á norðurslóðum, breyttra áherslna stórvelda og vaxandi óvissu í alþjóðakerfinu er það ekki aðeins eðlilegt, heldur brýnt, að sú umræða fari fram nú þegar.

Höfundur er formaður Evrópuhreyfingarinnar.