Í lok jólanna og upp­hafi nýs árs

Á þessum tímapunkti í upphafi árs og lokum þess gamla eru fjölmargir foreldrar sem sitja eftir ósátt og uggandi um árið sem er að renna í garð.

Foreldraútilokun – hulið vandamál með víðtæk áhrif á börn, fjölskyldur og samfélagið

Foreldraútilokun hefur á undanförnum árum vakið aukna athygli meðal sérfræðinga, dómstóla og foreldra. Hún á sér stað þegar annað foreldrið beitir barnið kerfisbundnum neikvæðum áhrifum til að veikja eða rjúfa tengsl þess við hitt foreldrið. Þótt hugtakið sé umdeilt í sumum fræðigreinum eru áhrifin á börn og fjölskyldur óumdeilanlega alvarleg og geta haft langvarandi afleiðingar.

Börnin bera þyngstu byrðina

Börn sem verða fyrir foreldraútilokun lenda í tilfinningalegri togstreitu sem þau eru hvorki þroskuð né tilbúin til að takast á við. Þeim er gert að velja á milli foreldra, oft án þess að skilja hvers vegna. Rannsóknir sýna að börn sem alast upp við slíkar aðstæður eru líklegri til að þróa með sér kvíða, þunglyndi, lágt sjálfsmat og erfiðleika í nánum samböndum síðar á lífsleiðinni.

Í alþjóðlegum rannsóknum er talið að 20–25% barna í erfiðum skilnuðum sýni merki um útilokun frá öðru foreldri, sem undirstrikar umfang vandans.

Foreldrar upplifa sorg, missi og félagslega einangrun

Það er rétt að taka fram að hér er skrifað um foreldri sem á engan máta hefur fyrirgert rétti sínum til að umgangast afkvæmi sín. Foreldrið sem verður fyrir útilokun stendur oft eftir ráðalaust og ósýnilegt. Sambandið við barnið getur rofnað án þess að foreldrið hafi gert nokkuð rangt, og það hefur áhrif á sjálfsvirðingu, andlega heilsu og félagslega stöðu. Margir lýsa því að útilokun sé eins og að missa barn án þess að fá að syrgja opinberlega. Vonin um betri tíma er alltaf til staðar, ólíkt því ef um raunverulegan missi er að ræða. Engar vel þekktar aðferðir eru til fyrir slíka foreldra að styðjast við.

Fjölskyldan í heild verður fyrir miklu álagi, þar sem átök magnast og samskipti rofna, og systkini geta einnig orðið fyrir áhrifum ef útilokunin beinist aðeins að einu barni.

Samfélagsleg áhrif eru víðtæk

Foreldraútilokun er ekki aðeins einkamál fjölskyldna. Hún hefur áhrif á dómstóla, barnaverndarkerfi og heilbrigðisþjónustu. Langvarandi forsjárdeilur eru kostnaðarsamar og geta tekið mörg ár að leysa. Börn sem alast upp við slíkan ágreining eru líklegri til að eiga í erfiðleikum í skóla, á vinnumarkaði og í eigin samböndum síðar. Í sumum löndum er talið að útilokun sé þáttur í allt að 30% langvarandi forsjárdeilna, sem sýnir hversu djúpt vandinn skítur rótum.

Tölfræði sem varpar ljósi á vandann

• 10–15% skilnaða fela í sér alvarlegan og langvarandi ágreining.
• Af þeim fjölskyldum eru 20–25% barna talin upplifa einhvers konar útilokun.
• Foreldrar sem verða fyrir útilokun eru tvisvar til þrisvar sinnum líklegri til að þróa með sér þunglyndi eða kvíða.

Þótt tölurnar séu alþjóðlegar endurspegla þær mynstur sem einnig sjást á Íslandi, þar sem forsjárdeilur hafa aukist og mál eru oft flókin og langvinn. Í nýlegri rannsókn gerðri við Háskólann í Reykjavík kemur í ljós að svipuð tíðni á við um Ísland.

Lausnir og nýjustu nálganir

Meðferð og inngrip vegna foreldraútilokunar eru flókin en nýjustu nálganir leggja áherslu á:

Snemmbær íhlutun

Því fyrr sem útilokun er greind, því betri eru horfur. Víða erlendis eru dómstólar og barnavernd farin að þjálfa starfsfólk í að þekkja merki útilokunar og bregðast hratt við. Þá er ekki síður mikilvægt að allir foreldrar þekki þessa alvarlegu persónuleikaröskun.

Sérhæfða fjölskyldumeðferð

Meðferðir sem vinna með foreldrum og börnum hafa sýnt góðan árangur. Markmiðið er að endurbyggja traust, bæta samskipti og draga úr áhrifum neikvæðra áhrifa. Foreldrar sem fá fræðslu um áhrif útilokunar eru líklegri til að breyta hegðun sinni. Stuðningshópar fyrir foreldra og börn eru einnig að verða algengari.

Lagalegar úrbætur

Í sumum löndum hafa verið sett skýrari viðmið um hvernig bregðast skuli við útilokun, þar á meðal tímabundnar breytingar á umgengni eða forsjá þegar útilokun er staðfest. Þessi inngrip eru erfiðari þegar börnin hafa náð fullorðinsárum.

Foreldraútilokun er flókið og viðkvæmt mál, en með aukinni fræðslu, ekki sýst almennri þekkingu, markvissri íhlutun og betri samvinnu fagaðila er hægt að draga úr skaðanum og tryggja að börn fái að njóta heilbrigðra tengsla við báða foreldra.

Höfundur er verkfræðingur.