Staf­ræn sjálf­stæðis­barátta Ís­lands á 21. öldinni. Tungan, sagan og menningin undir

Á meðan gervigreindarbreytingin gjörbyltir atvinnulífinu hættir Íslandi á að verða stafræn nýlenda. Við verðum að tryggja fullveldi okkar yfir gögnum, tungumáli og innviðum.

Stafræni verktakinn er mættur

Grundvallar breyting varð nýverið þegar OpenAI opnaði fyrir "Assistants API". Gervigreindin færðist úr því að vera aðallega "alfræði spjallyrki" yfir í að vera "stafrænn verktaki". Hún er ekki lengur tæki sem við notum til að leita upplýsinga og tala við, hún er orðin aðili sem framkvæmir verkefni.

Þessi stafræni verktaki er þegar farinn að valda straumhvörfum. Við sjáum það erlendis þar sem lögfræðistofur láta gervigreind lesa yfir skjöl og semja drög að samningum. Við sjáum það, kannski enn skýrar, í kjarnastarfsemi sem áður tilheyrði íslenskum fyrirtækjum.

Stóru samfélagsmiðlarnir eru ekki lengur bara birtingarvettvangur. Með innbyggðum gervigreindarverkfærum eru þeir farnir að þjónusta einstaklinga og fyrirtæki með því að útbúa heilar markaðsherferðir. Þeir semja auglýsingatexta, búa til myndefni og keyra herferðir án aðkomu auglýsingastofa, hönnuða eða jafnvel fjölmiðla. Peningarnir og verðmætasköpunin rennur fram hjá íslensku atvinnulífi og beint í vasa erlendra tæknirisa.

Þetta er ekki bara spurning um hagræðingu. Þetta er spurning um hver stjórnar verðmætasköpuninni.

Vandinn leiðir til stafrænnar einangrunar

Fyrir íslensk fyrirtæki er freistingin augljós. Af hverju að ráða dýran ráðgjafa þegar hægt er að "ráða" stafrænan verktaka frá Microsoft eða Google fyrir brotabrot af verðinu? "Brauðstritið" hverfur, en hættan er sú að þekkingin sem skapaðist við að vinna það hverfi líka.

Þegar íslensk fyrirtæki byggja öll sín innri kerfi og stefnumótun á erlendum gervigreindarlausnum, afsala þau sér um leið stjórninni. Þau verða háð þjónustuskilmálum, verðbreytingum og jafnvel pólitískum ákvörðunum sem teknar eru í Bandaríkjunum (eða jafnvel í Kína).

En verra er að þessi tæki eru hönnuð fyrir "meðalmennskuna". Eins og rannsóknir sýna hallar gervigreindin sér að "öruggasta" valkostinum. Fyrir vikið gætu íslensk fyrirtæki, sem keppa á alþjóðavettvangi, tapað öllu því sem gerir þau einstök. Þau verða að meðaltalsútgáfum af erlendri fyrirmynd.

Þetta er stafræn einangrun. Við verðum ekki eyland af því við tengjumst ekki, við einangrumst vegna þess að við verðum eingöngu neytendur að erlendri tækni en ekki framleiðendur á okkar eigin forsendum. Við hættum að skapa og verðum eins og hinir.

Hin nýja Sjálfstæðisbarátta

Þetta er ekki aðeins viðskiptaleg áskorun. Þetta er þjóðaröryggismál.

Stórþjóðir eru farnar að átta sig á þessu. Þær tala nú um "Fullvalda Gervigreind" (Sovereign AI). Frakkland, Kanada og Sádi-Arabía keppast við að byggja eigin innviði, eigin ofurtölvur og eigin tungumálalíkön. Þau skilja að það að eiga ekki eigið, stórt og fullvalda gervigreindarlíkan er álíka mikill veikleiki og að eiga ekki eigin orkugjafa, fjármálakerfi eða löggjafarvald. Jafnvel Danir hafa sett af stað verkefnið Gefion sem er gervigreindarofurtölva og er samstarfsverkefni einkageirans og hins opinbera.

Hér heima erum við hins vegar að verða "stafræn nýlenda". Við erum háð erlendum tæknirisum fyrir nánast alla okkar stafrænu innviði, bæði í atvinnulífi og stjórnsýslu.

Barátta Jóns Sigurðssonar snerist um yfirráð yfir löggjöf og fjármálum. Okkar barátta, hin nýja sjálfstæðisbarátta 21. aldarinnar, snýst um yfirráð yfir gögnum, reikniafli og tungumáli.

Í húfi er tungan, sagan, sérstaðan og framtíðin

Íslensk tunga er burðarásinn í menningu okkar og sögu. Verkefni eins og Almannarómur eru hetjuleg barátta sem vonandi skilar árangri. En það er aðeins fyrsta skrefið.

Hvað gerist þegar stafræni verktakinn sem semur lögfræðiálit fyrir íslenskan lögfræðing, skrifar fréttatilkynningu fyrir íslenskt ráðuneyti eða þróar meðferðarplan fyrir íslenskan lækni, hugsar í raun á ensku? Hvað gerist þegar líkanið er þjálfað á erlendum lagaramma, erlendri siðfræði og erlendri menningu, og "þýðir" það svo bara yfir á lýtalausa íslensku?

Íslenskan verður aðeins yfirborð. Merkingin, samhengið og sál þjóðarinnar – sagan okkar – tapast. Við hættum að vera við og verðum aðeins endurómur af stærri heild. Ef við eigum ekki gervigreind sem skilur íslenskan raunveruleika, íslenska sögu og íslenskt lagalegt samhengi, þá höfum við glatað stafrænu fullveldi okkar.

Frá ábyrgri innleiðingu til raunverulegs fullveldis

Að verða "Stafrænt Sjálfstæð" er ekki valkostur, það er eina leiðin fram á við. Það þýðir ekki að við lokum á erlend tæki, heldur að við höfum getuna til að standa á eigin fótum, semja við tæknirisana sem jafningjar og byggja okkar eigin lausnir þar sem það skiptir máli.

Það jákvæða er að þjóðin er ekki sofandi. Viljinn og frumkvæðið í atvinnulífinu er til staðar. Við sjáum íslenskar lögfræðistofur taka í notkun innlenda gervigreindarlausn eins og Jónsbók, sem er þjálfuð sérstaklega á íslenskum lögum. Við sjáum stórfyrirtæki á borð við Landsvirkjun leiða umræðuna og kanna nýtingu gervigreindar. Gríðarleg uppbygging á sér stað í gagnaverum, til dæmis á Akureyri, sem skapar grunn að því reikniafli sem þarf.

Stjórnvöld hafa sömuleiðis brugðist við. Fyrri ríkisstjórn kynnti fyrstu Gervigreindarstefnuna (2023-2027), sem var mikilvægt fyrsta skref. Núverandi ríkisstjórn fylgdi því eftir með metnaðarfullri aðgerðaáætlun sumarið 2025.

Hins vegar, þegar þessi nýja aðgerðaáætlun er skoðuð, sést að hún leggur áherslu á notkun, hún er öflug áætlun um ábyrga innleiðingu. Hún snýst um að koma á fót Gervigreindarsetri, efla hæfni starfsfólks og tryggja siðferðilega notkun. Þetta er allt gott og gilt svo langt sem það nær.

En hún svarar ekki stóru spurningunni. Hún er innleiðingaráætlun, ekki fullveldisáætlun. Hún kennir okkur að vera framúrskarandi leiguliðar í stafrænum heimi, en hún útlistar ekki leiðina að því að verða húseigendur í stafrænum heimi.

Stefna stórþjóða snýst ekki bara um að kaupa gervigreind, hún snýst um að eiga hana. Sú áhersla er ekki enn til staðar í stefnu íslenskra stjórnvalda og verður meir og meir aðkallandi.

Fullveldisstefnan

Stafræni verktakinn er mættur til vinnu. Frumkvöðlar, fyrirtæki og almenningur á Íslandi eru farin að nýta tækifærin. Við höfum líka fyrstu drög að opinberri stefnu um ábyrga notkun.

Spurningin er því ekki lengur hvort við eigum að nota gervigreind, heldur hvernig. Ætlum við að láta nægja að vera skynsamir neytendur og innleiðendur að erlendri tækni, líkt og núverandi stefna leggur áherslu á?

Eða ætlum við að taka næsta skref? Að breyta góðri innleiðingarstefnu í metnaðarfulla fullveldisstefnu?

Til þess þarf þjóðarátak sem tryggir þrennt:

1. Fullveldi yfir gögnum og tungumáli: Að við eigum okkar eigin grunnlíkön, þjálfuð á okkar verðmætu gögnum (heilbrigðis-, orku- og stjórnsýslugögnum) á okkar eigin forsendum.
2. Fullveldi yfir innviðum: Að við nýtum grænu orkuna okkar til að byggja eigið fullvalda reikniafl (ofurtölvu), en verðum ekki aðeins hýsingaraðili fyrir erlenda aðila.
3. Fullveldi yfir hæfni: Að við menntum ekki bara fólk til að nota tækin, heldur til að byggja þau og krefjast gagnsæis.

Stefna eða stefnuleysi

Stafræni verktakinn er mættur til vinnu. Frumkvöðlar, fyrirtæki og almenningur á Íslandi eru farin að nýta tækifærin. Spurningin sem við sem þjóð stöndum frammi fyrir er hvort við ætlum að láta þessa þróun eiga sér stað í óskipulagðri óreiðu, eða hvort stjórnvöld ætli að mæta þessum vilja með skýrri, heildstæðri stefnu.

Ætlum við að verða leigjendur í okkar eigin stafrænu framtíð, eða ætlum við að bretta upp ermar og byggja húsið sjálf?

Sjálfstæði á 21. öld verður ekki varið með lögum einum saman, heldur með gögnum, vélarafli og vilja. Sú barátta er hafin og kallar á forystu.

Höfundur er ráðgjafi í nýsköpun og gervigreind.