Stjórnar­skráin

Reynt hefur verið breyta stjórnarskránni allan þann tíma sem ég man eftir að hafa fylgst með landsmálum og reyndar miklu lengur. Eftir því sem ég best get séð hefur sú vinna alltaf strandað á neitunarvaldi þröngra hagsmuna­hópa innan Alþing­is.

Alvarleg atlaga var gerð að því fyrir nokkrum árum að koma málefninu upp úr hjólförunum. Sú vinna byrjaði á því að skipuleggja eitt þúsund manna borg­arafund um málið. Þar voru kosningabærir landsmenn valdir af handahófi. Þeir settu fram á fundinum þau meginatriði sem þeim fannst að ný stjórnarskrá ætti að byggjast á. Þau enduðu í stjórnlagaráði sem í voru þeir sem þjóðin hafði kosið til verksins. Það vann úr þeim og setti fram tillögu að nýrri stjórn­ar­skrá á grundvelli þeirra.

Tillögurnar byggðust bæði á lagfæringum á stjórnarskránni og nokkrum ákveðn­um breytingatillögum. Þær krist­­ölluðust að ýmsu leyti í nokkrum ákveðn­um breyt­ingum. Kosið var um þær í al­mennum kosningum sem sýndu að mikill stuðningur var við þær enda var grunn­upp­­setningin miðuð við að þar kæmi þjóðarviljinn fram.

Áberandi var að því var slegið föstu að þjóðin ætti auðlind­ir­nar, unnt yrði að kjósa ein­stakl­inga til Alþingis en ekki einungis flokkslista og gildi atkvæða í al­þing­is­kosningum ætti að vera sem allra jafnast á landinu öllu.

Tillögurnar voru lagðar fyrir Alþingi þar sem málið hefur setið fast síðan. Sumir segja að Alþingi hafi hafnað þeim. Augljóst virðist að hags­muna­samtök ráða lang­mestu þar um. Einkum virðast hér vera um að ræða samtök útgerðarfyrirtækja og yfirstétt­ina í landinu. Einnig virðast sumir lög­spekingar telja hana sitt einka­mál. Reyndar hefur síðar verið reynt að þynna út meg­in­­atriðin þannig að henti betur þess­um aðilum. Lýðræð­ið hefur þá beðið mikinn hnekki ef hagsmunaaðilar eiga að ráða. Því miður er hætt við því að stjórnarskráin sé einmitt eins og hún er vegna þess að hagsmunahóp­un­um finnst hún henta sér. Sérstaklega er hættu­legt ef ákvæð­ið um auðlindirn­ar er þynnt út þannig að möguleiki sé á því að þær hverfi til fram­búðar úr eigu þjóðarinnar til hagsmuna­hópa. Þá væri hún rænd sinni rétt­mætu eign.

Það að Alþingi eigi að hafa lokaákvörðunina hvað varðar nýja stjórnarskrá virð­ist stafa af úreltum lögum frá þeim tíma þegar þjóðaratkvæðagreiðslur voru miklu veigameira verkefni en nú er og upplýsingaþjóðfélagið miklu skemmra á veg kom­ið. Um er að ræða sjálft frumegg þjóð­arinnar sem stjórna á allri lagasetningu henn­ar. Þarna á að vera að finna þá vernd sem almenn­ingur telur sig þurfa gagnvart valdhöf­um almennt þar á meðal Alþingi og ríkis­stjórn. Almennar kosningar eiga því að skera úr um hana. Þar á Al­þingi ekki að koma nærri. Ef svo væri, væri það bæði að hlutast til um grunninn að laga­setn­ing­unni og lagasetninguna sjálfa. Einnig fjallar stjórnarskráin að töluverðu leyti um Alþingi og ríkis­stjórn. Er eðli­legt að þessar stofnanir séu að fjalla um mál­efni þeirra sjálfra og vernd almenn­ings gegn þeim sjálfum.

Sama er að segja um svokallaða lögspekinga. Einhverjir þeirra virðast telja að þeir eigi einkum að vera með puttana í málinu. Hér gildir það sama og um al­þing­is­menn. Lögspekingarnir skýra lögin sem Alþingi setur eða dæma eftir þeim. Hvers vegna eiga þeir einnig að mynda grunn­inn fyrir Alþingi? Hvers vegna eiga þeir að stýra því hvernig stjórnar­skráin eigi að vera? Þeir ásamt alþing­is­mönnum eru ein­ung­is míkró­skóp­ískur hluti þjóðarinnar og geta trauðla mynd­að þann reynslu- og þekk­ingar­grunn sem til þarf. Þá væri auk þess hætta á að stjórnar­skráin eins og lagasetn­ingin fjarlægðist enn meira veru­leika þjóðarinnar en orðið er. Þegar er nóg að gert.

Hér tel ég að öll þjóð­in verði að koma að borðinu í einhverri mynd. Gerð nýrrar stjórnar­skrár hlýtur að vera heil­agur réttur hennar. Hún á að stýra löggjöfinni í þá átt að vera fyrir hana sjálfa en ekki fyrir þrönga hags­muna­hópa.

Málið virðist ekki á dagskrá núverandi ríkisstjórnar. Eru þeir flokkar sem reyndu að koma breyt­ingum í gegn búnir að gefast upp fyrir hagsmunaöflunum? Ég er hræddur um að svo sé.

Nauðsyn ber til að koma þessu máli aftur á dagskrá. Í því sambandi þarf að gera breyt­ingar á löggjöfinni í þá átt að þjóðin kjósi um hana en ekki Alþingi.

Höfundur er rekstrarverkfræðingur.