Hvað hefði Jesú gert?

Um daginn voru menn farnir að rífast um Jesú frá Nasaret eina ferðina enn. Raunar snerist rifrildið ekki um Jesú sjálfan, heldur um miðil sem telur sig ná sambandi við dáið fólk og allt undir merkjum kærleikans, og þá var nánast óhjákvæmilegt að Jesú skyti upp kollinum í umræðunum. Það fór líka svo því einn aðili að deilunum sakaði á endanum annan um að sýna ekki nægilegt kærleiksþel og þó einkum mildi í rifrildinu, og spurði: „Hvað hefði Jesú gert?“

Meiningin með þessari spurningu – þegar henni er varpað fram í rökræðum – er alltaf sú að vekja þá hugmynd að Jesú, kærleikshöfðinginn mikli, myndi aldrei hafa sýnt þá hörku og óbilgirni sem spyrjandinn telur sig nú hafa orðið varan við hjá mótstöðumanni sínum í þrætunni. Og spurningin, yfirleitt borin fram í armæðutón, er líka í fullu samræmi við þann „milda Jesú“ sem við erum vönust að sjá á myndum eða heyra um hjá prestunum, mildin er hans helsta einkenni, hann er þolinmæðin og góðsemin uppmáluð, hægur og hlýlegur, já, alltaf svo hlýlegur, augun stór og blíðleg, skeggið alltaf svo vel greitt.

En á þessi mynd af Jesú endilega við rök að styðjast? Er víst að hann hafi endilega og ævinlega verið svo mjúkur og þýður og góðgjarn í framgöngu sem hin klassíska mynd af honum sýnir? Þessari spurningu er auðvitað illmögulegt að svara í alvöru. Þótt heimildir um upphafsmann kristindómsins séu ýmsar er ógjörningur að segja til um að hve miklu leyti þær snúast um manninn Jesú frá Nasaret, sem vissulega var á dögum, eða að hve miklu leyti þær segja frekar seinnitímasögu um Krist þann sem fylgismenn trúðu þá að hefði sjálfur verið guð. En til að freista þess að gefa þó ekki væri nema þokudrungað svar, er skynsamlegast að leita til elstu heimildarinnar sem við þekkjum en það er Markúsarguðspjall sem skrifað var um eða laust fyrir árið 70, það er að segja 35-40 árum eftir dauða Jesú. Bréf Páls postula eru að vísu eldri en Páll hafði lítinn sem engan áhuga á persónu Jesú eða framferði hans í lífinu, Páll hafði aðeins áhuga á dauða hans eða öllu heldur upprisu.

En hvaða sögu segir Markús?

Jú, sá Jesú frá Nasaret sem hann lýsir er karl í krapinu, mótsagnakenndur maður sem læknar fólk og boðar guðsríki milli þess sem hann rífst við farísea af heilmikilli þrætubókarlist, skammar lærisveinana (stundum að ósekju sýnist manni), kallar Pétur postula Satan fyrir að vilja spyrja hann út í eitthvað og hótar vantrúuðum handarmissi og helvítisvist í hinum „óslökkvandi eldi … þar sem ormarnir deyja ekki“. Og hann bannar hjónaskilnaði. Það er ætíð sláttur á honum, hann hefur húmor og virðist hafa mikla per­sónutöfra en sá skaplitli mildisveinn sem alltaf tekur pól umburðarlyndis og góðvilja í hæðina, hann er ekki að finna hjá Markúsi.

Er eðlilegt að berja þræla?

Sumt hljómar ekki vel. Eins og oft hefur verið bent á – þá fordæmir Jesú aldrei þrælahald sem þá var við lýði í öllum hinum heimi fornaldar og var auðvitað viðurstyggð hin mesta. Jafnvel þegar þrælar koma fyrir í dæmisögum hans (yfirleitt kallaðir „þjónar“ í íslenskum Biblíuþýðingum) notar hann aldrei tækifærið til að benda áheyrendum sínum á hver svívirða það sé að hneppa aðra manneskju í þrældóm. Þrælahaldið var náttúrlega svo rótgróið í samfélaginu að fyrirgefa mátti mönnum fyrir að ganga ekki á hólm við það, en að Jesú skyldi ekki ráðast gegn því sýnir betur en flest annað að hann var að ýmsu leyti bara barn síns tíma. Í Lúkasarguðspjalli talar hann meira að segja um það í einni dæmisögu sem eðlilegan hlut að lúskrað sé á þræli sem ekki geri vilja eiganda síns. En þótt þeir sem telji Jesú guðlegan eigi núorðið erfitt með að skýra samþykki hans á þrælahaldi, þá sýnir það okkur hinum bara að hann var mannlegur, ó svo mannlegur, og í því fólst til dæmis að vera blindur á þá illsku sem í þrælahaldinu fólst.

Fleira mætti tína til sem gengur í berhögg við hina alltumlykjandi mildi. Jesú sýndi móður sinni og bræðrum fyrirlitningu þegar þau komu að vitja hans og það er kannski vert að taka fram að þótt seinni guðspjallamenn gefi til kynna að síðar hafi Jesú sæst við fjölskyldu sína, eða hún við hann, þá kemur ekkert slíkt fram hjá Markúsi. Sættirnar gætu því verið seinni tíma viðbót höfunda sem kunnu illa við að sýna Jesú í stríði við fjölskyldu sína.

Mestöll lýsing Markúsar sýnir einfaldlega mótsagnakenndan og býsna stórskorinn mann. Hann getur verið hranalegur og höstugur í fasi en á vissulega líka til mildi og nærgætni í viðmóti við sumt fólk, og dugar þá að nefna konuna sem hafði haft blæðingar í tólf ár samfleytt og svo litlu dóttur Jaírusar.

Hvað höfðu svínin gert honum?

Einna óviðkunnanlegast við þann Jesú sem Markús greinir frá er svo hins vegar hvernig hann bregst við náttúrunni og nágrönnum okkar mannanna. Í 5ta kapítula segir frá því að Jesú rak hóp af illum öndum úr veikum manni. Brottreknir smádjöflarnir biðja um leyfi til að fara í svínahjörð sem þar var á beit nærri og Jesú leyfði þeim það. Veslings svínin sem ekkert höfðu til saka unnið urðu nú fyrir innrás hinna illu anda og svínahjörðin steypti sér því næst öll út í nálægt stöðuvatn.

Þar drukknuðu tvö þúsund svín og ef Jesú teldist ekki sjálfur vera guð, þá mætti jafnvel halda því fram að þessi hundraðasta og ellefta meðferð á blessuðum dýrum bæri vott um grimmt og guðlaust hjarta. Hún er að minnsta kosti í litlu samræmi við hinn eilíflega milda og góða Jesú á Biblíumyndum sunnudagaskólanna. Jafnvel enn skrýtnari er þó frásögn Markúsar af því þegar Jesú ætlar að næla sér í fíkju af tré en finnur enga, einfaldlega vegna þess að þá var ekki réttur árstími. Samt bregst Jesú ofsareiður við og formælir fíkjutrénu svo það visnar í einni svipan. Og þegar lærisveinarnir undrast þetta bregst Jesú hróðugur við og telur til marks um að treysti menn á guð geri guð allan þeirra vilja.

Eftir því sem tíminn leið og hin nýja trú þróaðist, þá sjást þess merki í guðspjöllunum þremur sem skrifuð voru á eftir Markúsi að lýsingarnar á Jesú verða æ guðlegri. Hann er látinn taka æ stærra upp í sig um hlutverk sitt, samanber hinar frægu ræður Jóhannesarguðspjalls sem var sett saman um 100-110 e.Kr. Þar fullyrðir Jesú að hann sé vegurinn, sannleikurinn, lífið, lifandi brauð, ljós heimsins, hinn sanni vínviður og svo framvegis. Og hann fullyrðir beinlínis að allir sem á undan honum hafi komið séu „þjófar og ræningjar“. Og geta fullyrðingar af því tagi líklega hvorki talist auðmjúklegar né umburðarlyndar, og þaðan af síður vottar í þeim fyrir virðingu í garð annarra sem reynt höfðu að boða guðsríki á undan Jesú.

En það sem enn má lesa úr seinni guðspjöllunum um persónu Jesú er þó í stærstu dráttum ámóta og hjá Markúsi –

Jesú er afar mótsagnakenndur, stundum ósanngjarnt hörkutól, stundum mjúklyndur, viðkvæmur og elskulegur. Matteus og Lúkas segja báðir söguna um fíkjutréð sem Jesú bölvaði, það sýnir í fyrsta lagi að sú saga hefur verið flestum kunn í hópi hinna frumkristnu, og í öðru lagi að hún hefur ekki verið talin í neinu ósamræmi við það sem fólk vissi eða taldi sig vita um Jesú.

Mathákur og vínsvelgur

Og Lúkas missir upp úr sér skemmtilegt smáatriði. Í sjöunda kapítula heldur Jesú innblásna montræðu þar sem hann er í raun að hreykja sér yfir Jóhannes skírara, og þá kemur fram að menn hafi gagnrýnt hann sjálfan fyrir að vera „mathákur og vínsvelgur“. Og þá kviknar hugmyndin: Var Jesú kannski akfeitur og sífullur? Auðvitað er engan veginn þar með sagt. En þessi athugasemd sannar þó að myndin af Jesú sem hinir frumkristnu höfðu í hausnum var ekki endilega af spökum og hófsömum hæglætismanni, enda kemur víðar fram að hann var mjög veisluglaður og félagslyndur, og lét sig að minnsta kosti einu sinni hafa það að nota guðlega gáfu sína til að „redda búsi“ eins og það hefði heitið í mínu ungdæmi.

Það er kannski best að taka fram til að fyrirbyggja misskilning að hér hefur ekki verið skrifað Jesú frá Nasaret til hnjóðs. Enginn maður er alltaf sanngjarn og óaðfinnanlegur, og að mínum dómi er það frekar álitsauki en hitt fyrir Jesú frá Nasaret að hann hafi verið skapstór og jafnvel svolítið brogaður. Og skemmtilegast er að maður þarf ekki annað en líta í sjálf guðspjöllin til að sjá að Jesú frá Nasaret var kannski guð en heilagur maður var hann ekki.