Hvers vegna hrynur náms­árangur á Ís­landi en ekki á Eng­landi?

Niðurstöður síðustu PISA könnunar hafa vakið nokkra umræðu og áhyggjur vegna hrakandi frammistöðu barna í íslenskum skólum í stærðfræði, lestri og náttúruvísindum. Frammistaðan hefur líka versnað í nágrannalöndunum en af Norðurlöndunum er staðan samt langverst á Íslandi.

Mér datt í hug að skoða hvernig Englandi gengur. Þar voru gerðar róttækar breytingar á námsskrá grunnskóla árið 2014. Michael Gove, þáverandi menntamálaráðherra Íhaldsflokksins, lagði aukna áherslu á fræðilega færni, færði kröfur um kunnáttu í átt að eldri viðmiðum og flókin hugtök voru innleidd hjá yngri börnum. Lestur skyldi kenndur með hljóðaðferð og áhersla lögð á stafsetningu og málfræði. Í stærðfræðikennslu var lögð meiri áherslu á dýpt skilnings umfram hraða yfirferð námsefnis. Almenn brot vor til dæmis innleidd hjá yngstu börnunum. Skotland og Wales gerðu ekki sömu breytingar og England, og er efni í aðra grein að bera saman þróunina milli bresku svæðanna.

Á Íslandi var gefin út ný „Hæfnimiðuð“ Aðalnámsskrá á árunum 2011- 2013, og hún innleidd í skrefum eftir skólastigum. Margir bentu á að hæfniviðmiðin væru óljós, og erfitt að átta sig hvað ætti að kenna börnunum, en með tímanum hefur skólakerfið lagað sig að þeim. Aðalnámsskránni er ætlað styðja við almenna menntun þegnanna, og stuðla að virkri þáttöku þeirra í lýðræðissamfélagi. Ekki var lengur jafn skýrt tekið fram hvað börnin ættu að kunna eftir námsgreinum að grunnskóla loknum.

Skóli án aðgreiningar var innleiddur áratuginn á undan, þar sem öll börn eru saman í bekk og eiga að fá þjónustu við sitt hæfi, óháð námsforsendum. Það er falleg hugmynd, en gerir kröfu um mikinn stuðning inn í bekkina ef vel á að vera.

Eftir 2008 voru samræmd lokapróf felld niður og í staðinn tekin upp samræmd könnunarpróf fyrr í skólagöngunni. Vægi þeirra var minnkað, og loks voru þau alveg felld niður fyrir fjórum árum, eftir tæknilega örðuleika í stafræna prófakerfinu. Þessi þrjú atriði eru öll veigamiklar breytingar á grunnskólakerfinu frá aldamótum.

Á meðfylgjandi myndum má sjá frammistöðu 15 ára nemenda í á Íslandi og í Englandi, samanborið við OECD meðaltal og hvernig hún hefur þróast á öldinni.

Mynd 1. Frammistaða 15 ára nemenda á Íslandi (blá lína), í Englandi (rauð lína) ásamt OECD meðaltali (grá lína) í PISA-könnunum.

Myndirnar sýna að um aldamótin stóðu íslensku börnin framar þeim ensku í stærðfræði og sambærilega í lesskilningi og voru yfir OECD meðaltalinu, en svo hallar undan fæti, og herðir all verulega á þeirri þróun eftir 2018. Ensku börnin standa nokkurn vegin í stað, og í lok tímabilsins er frammistaða þeirra mun betri en íslensku barnanna. Fram hefur komið að íslenskum nemendum líður vel í skólanum og hafi almennt góða sjálfsmynd og er það vel. En skólakerfið er ekki bara geymslustaður þar sem börnum á að líða vel. Tilgangur kerfisins er að mennta börnin, að þau öðlist þá þekkingu sem gerir þeim kleift að ná árangri í lífinu. Heyrst hefur að PISA mæli „gamaldags“ þekkingu, en ég á erfitt með að sjá fyrir mér að mikilvægi lestrarfærni, stærðfræði eða náttúruvísinda minnki eftir því sem upplýsingaáreyti og framboð af röngum upplýsingum eykst. Þeim mun farnast best sem hafa góðan lesskilning og þekkingu til að greina kjarnann frá hisminu, til að sjá í gegnum blekkingar og eru fyrir vikið góðir lýðræðisþegnar. Bresk börn fengu snjallsíma og samfélagsmiðla á sama tíma og þau íslensku, og þar eru líka mörg börn af erlendum uppruna. Samt hefur þeirra námsárangur haldið sjó, meðan okkar hefur hrunið. Nú er svo komið að 15 ára íslensk börn eru allt að þrem árum styttra komin í námi en jafnaldrar þeirra voru árið 2000. Þarna er alls ekki við börnin okkar að sakast, þau eru ekkert minna klár en þau voru, heldur hefur menntkerfið brugðist þeim alvarlega. Kannski væri ráð að skoða hvaða breytingar voru gerðar í Englandi, og læra af þeim?

Höfundur er prófessor í verkfræði.