Mennta­kerfið pólitískur leik­völlur?

Fagleg umgjörð menntakerfisins er veik og umræða um menntamál hefur verið í ógöngum síðustu áratugi. Í hvert sinn sem niðurstöður PISA eru birtar og sýna stöðugt hnignandi frammistöðu hefst umræða um allt og ekkert, hve stór vandinn er, áskoranirnar margar og um allt sem þarf að gera. Allir eru af vilja gerðir, leggja margt gott til sem oftar en ekki fellur í tómið. Því miður leiða þessi viðbrögð til þess að lítið breytist þar sem viðeigandi farveg vantar, umræðan dofnar og rís upp við næsta PISA. En hvers vegna gengur svona illa að koma góðum hugmyndum áfram og bæta almennan námsárangur þrátt fyrir að flestar forsendur séu til staðar? Höfundar skýrslu um niðurstöður PISA 2025 setja fram ýmsar leiðir og benda m.a. á mikilvægi þess að styrkja grunnstoðir menntakerfisins í heild, tryggja fagmennsku, stöðugleika og samfellu, t.d. varðandi stefnumótun, faglegan stuðning við skólana, forystu og mat á gæðum skólastarfsins.​

Eins og staðan er nú er bæði pólitísk og fagleg forysta í menntakerfinu að stórum hluta í höndum ráðherra á hverjum tíma, sem eðli máls samkvæmt dvelja stutt í einu. Þetta hefur leitt til óstöðugleika í stefnumótun og skorti á langtímahugsun. Slíkur óstöðugleiki og sífellt nýjar áherslur grafa undan trausti fagfólks á aðgerðum stjórnvalda og vilja þeirra til að þróa starfshætti til samræmis við nýjar áherslur því eins víst er að þeim verði breytt á næsta kjörtímabili.

Hver ráðherra leggur gjarnan til hliðar verkefni eða ákvarðanir frá síðasta kjörtímabili og við tekur tímabil þar sem nýr ráðherra setur sig inn í málin og undirbýr það sem viðkomandi vill gera á kjörtímabilinu. Ef vel gengur hefst einhvers konar innleiðingarferli og sérfræðingar ráðuneytisins hlaupa hratt og kennarar reyna eftir fremsta megni að koma til móts vilja ráðherra eða jafnvel bíða þetta tímabil af sér. Þegar líður að lokum kjörtímabilsins verður ráðherra upptekinn af kosningum og við að kynna allt það sem hann eða hún hefur áorkað. Eftir kosningar kemur nýr ráðherra og hringurinn byrjar upp á nýtt. Litlu miðar áfram, hvorki góðum né vondum málum.

Leiðin út úr þessum vítahring er að styrkja stigið á milli ráðherra og skólanna og móta þar með farveg fyrir innleiðingu umbótaverkefna. Hér á landi gæti það falist í að styrkja hlutverk Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu sem miðstöð þekkingar og faglegs forystuafls. Á síðasta kjörtímabili lá fyrir Alþingi frumvarp til laga um samræmda skólaþjónustu um allt land sem ekki tókst að afgreiða og oft hefur verið bent á brotalamir í skólaþjónustu sveitarfélaga. Ráðherra ber ábyrgð á kerfinu sem heild og fer með pólitíska forystu, í því felst m.a. að styrkja faglega umgjörð og sjá til þess að menntakerfið hafi faglega burði til stöðugs umbótastarfs.

Höfundur er prófessor við Menntavísindasvið Háskóla Íslands á sviði menntaforystu og skólaþróunar og ritstjóri skýrslu um niðurstöður PISA 2025.