Áður en við greinum barn þurfum við að skilja allt barnið

Sjónarhorn fjölskylduráðgjafa á börn af erlendum uppruna í íslensku skólakerfi.

Í starfi mínu sem fjölskylduráðgjafi og verkefnastjóri í Millimenningarteymi hef ég unnið náið með börnum og fjölskyldum af erlendum uppruna. Í þeirri vinnu hef ég oft hugsað um eina spurningu: Skiljum við alltaf hvað liggur að baki erfiðleikum barns áður en við byrjum að skilgreina vandann?

Börn koma ekki öll með sama bakgrunn inn í íslenskan skóla. Sum hafa upplifað stríð, fátækt, flótta, óöryggi eða aðskilnað frá fjölskyldu. Önnur hafa flutt oft, skipt um skóla eða misst úr námi. Sum hafa ekki sjálf upplifað stríð en fjölskyldan hefur gengið í gegnum mikla óvissu, fjárhagslegt álag eða það erfiða verkefni að byggja lífið upp á nýtt í öðru landi.

Síðan sest barnið inn í íslenska skólastofu. Það á að læra íslensku, fylgjast með námsefninu, skilja nýtt skólakerfi, eignast vini og læra óskráðar félagslegar reglur - allt á sama tíma. Það kemur því ekki á óvart að sum börn verði á eftir jafnöldrum sínum. En að vera á eftir segir okkur ekki hvers vegna.

Þegar barn á erfitt með einbeitingu, samskipti, hegðun eða nám vakna eðlilega spurningar um ADHD, einhverfu eða annan þroskavanda. Það er mikilvægt að taka slíkar áhyggjur alvarlega. Börn af erlendum uppruna geta að sjálfsögðu verið með ADHD, einhverfu eða námsörðugleika og eiga rétt á faglegu mati og réttum stuðningi.

En mín reynsla hefur kennt mér að við megum ekki láta greiningu verða fyrstu og einu skýringuna. Við þurfum líka að spyrja: Hversu vel skilur barnið íslensku? Hvernig var fyrri skólaganga þess? Hefur það misst úr námi? Hvernig líður því? Hefur það upplifað óöryggi, kvíða eða áföll? Og hvernig gengur barninu þegar það fær að tjá sig á því tungumáli sem það þekkir best?

Barn sem virðist ekki geta einbeitt sér getur verið kvíðið. Barn sem verður fljótt reitt getur verið undir miklu álagi. Barn sem dregur sig í hlé getur verið hrætt við að gera mistök eða einfaldlega ekki haft orðin til að taka þátt. Barn sem á erfitt með að fylgja fyrirmælum getur verið að reyna að skilja tungumálið á sama tíma og það á að muna hvað það á að gera.

Þetta er sérstaklega mikilvægt þegar við metum námslega stöðu barns. Að eiga erfitt með íslensku er ekki það sama og að eiga erfitt með að hugsa, skilja eða læra. Tíu ára barn getur vitað svarið á arabísku, pólsku, kúrdísku, persnesku, úkraínsku eða öðru móðurmáli en ekki haft íslenska orðaforðann til að sýna hvað það veit. Ef við gerum ekki greinarmun á þessu eigum við á hættu að vanmeta barnið.

Ég hef í starfi mínu séð börn af erlendum uppruna sem eru töluvert á eftir jafnöldrum sínum. Það er áhyggjuefni og kallar á aðgerðir. En við þurfum að spyrja hvað hefur gerst áður en við ákveðum hvað eigi að gera næst. Hefur barnið fengið nægan íslenskustuðning? Hefur það fengið námsaðstoð sem tekur mið af stöðu þess? Hefur einhver skoðað fyrri skólagöngu? Hefur fjölskyldan fengið upplýsingar á tungumáli sem hún skilur?

Við þurfum líka að muna að aðlögun barns gerist ekki ein og sér. Foreldrar eru oft sjálfir að læra íslensku og reyna á sama tíma að skilja skólakerfið, heilbrigðiskerfið og félagslega kerfið. Sumir vinna langan vinnudag, búa við fjárhagslegt álag eða hafa lítið stuðningsnet. Það þýðir ekki að þeim sé sama um menntun barna sinna. Stundum vantar einfaldlega brú milli heimilisins og kerfisins.

Þar geta faglegir túlkar, góð samskipti við foreldra, fjölskylduráðgjöf og fólk með þekkingu á ólíkum menningar- og tungumálabakgrunni skipt miklu máli. Skólar, félagsþjónusta, heilbrigðisþjónusta og fjölskyldur þurfa að tala saman og vinna saman. Stuðningurinn þarf líka að koma snemma, ekki eftir að barn hefur barist í mörg ár.

Þessi umræða er ekki gagnrýni á ADHD- eða einhverfugreiningar. Greining getur verið mikilvæg og opnað leið að réttum stuðningi. En barn getur verið með ADHD og jafnframt glímt við áföll. Barn getur verið einhverft og um leið að læra nýtt tungumál. Barn getur verið með kvíða og námsörðugleika. Og barn getur verið án taugaþroskaröskunar en samt þurft mikinn stuðning vegna tungumáls, rofs á skólagöngu eða erfiðrar lífsreynslu.

Þess vegna finnst mér mikilvægt að við sjáum allt barnið - ekki aðeins einkennin sem sjást í skólastofunni.

Börn af erlendum uppruna eru ekki tímabundið verkefni íslensks samfélags. Þau eru hluti af Íslandi. Þau sitja í skólastofum landsins í dag og verða starfsfólk, fagfólk, frumkvöðlar, foreldrar og virkir samfélagsþegnar framtíðarinnar. Þegar við fjárfestum í tungumáli þeirra, námi, andlegri líðan og tilfinningu fyrir því að tilheyra, erum við að fjárfesta í íslensku samfélagi.

Þegar barn á erfitt ættum við því ekki aðeins að spyrja: „Hvaða greining skýrir þetta?“ Við þurfum líka að spyrja: „Hvað hefur þetta barn upplifað, hvað stendur í vegi fyrir því núna og hvað þarf það frá okkur til að geta náð árangri?“

Áður en við greinum barn þurfum við að skilja allt barnið.

Höfundur er fjölskylduráðgjafi.