Far­sælt sam­starf sveitar­fé­laga á höfuð­borgar­svæðinu í 50 ár

Í ár fagna Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu (SSH) 50 ára afmæli og er því tilefni til að líta yfir farinn veg og á þann sem bíður ótroðinn.

Við stofnun SSH árið 1976 stóðu enn torfbæir á höfuðborgarsvæðinu. Einn sá síðasti, Litla-Brekka í Reykjavík, var rifinn í kringum 1980 og í dag eru um 100.000 íbúðareiningar á höfuðborgarsvæðinu. Þetta undirstrikar þá undraverðu þróun sem hefur átt sér stað á þessu tímabili. Almennt séð voru þéttbýliskjarnar ótengdir og þjónusta á milli þeirra ósamræmd, þrátt fyrir að vilji og þörf hafi verið til þess að líta á höfuðborgarsvæðið sem eitt samfellt búsetusvæði. Nú er öldin önnur og landshlutinn einnig.

Frá stofnun SSH hefur íbúafjöldi höfuðborgarsvæðisins meira en tvöfaldast úr u.þ.b. 120.000 í rúmlega 250.000 manns. Þjónusta, menning og afþreying hefur tekið stakkaskiptum og þrátt fyrir sveitarfélagamörk fara íbúarnir um allt svæðið til þess að sækja vinnu, þjónustu og tómstundir. Vegir, göngu- og hjólastígar hafa byggst upp og heilu hverfin risið á svæðum sem áður töldust víðerni. Þessi þróun svæðisins sem nú er alþjóðlega samkeppnishæft atvinnu- og þjónustusvæði, hefur kallað á nánara og meira samstarf sveitarfélaga höfuðborgarsvæðisins á vettvangi SSH.

Á stofnfundi SSH í Hlégarði í Mosfellsbæ árið 1976 var það sameiginleg sýn sveitarstjórnarfólks að til mikils væri að vinna með samvinnu sveitarfélaganna. Þessi samstarfsvilji var seinna formfestur með fyrsta svæðisskipulagi höfuðborgarsvæðisins árið 1986 en núgildandi svæðisskipulag er frá árinu 2015. Svæðisskipulagsnefnd höfuðborgarsvæðisins sem er starfsrækt hjá SSH hefur, ásamt svæðisskipulagsstjóra, með höndum stjórnun og utanumhald með þróun þess og framgangi.

Starfsemi SSH lýtur oft að umfangsmiklum samstarfsverkefnum, líkt og því að stofna til samstarfsettvangs ríkis og sveitarfélaga um ýmis verkefni. Auk samvinnu á sviði skipulagsmála hafa ýmis önnur verðug samstarfsverkefni á vettvangi SSH styrkt höfuðborgarsvæðið sem eina heild. Á síðustu áratugum hefur grettistaki verið lyft þegar kemur að samræmdri þjónustu á svæðinu s.s. á sviði úrgangsmála, almenningssamgangna, slökkviliðs og almannavarna, skóla- og velferðarmála.

Á meðal stærstu samstarfsáfanga síðustu ára er samkomulag við ríkið um framtíðarsýn og uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu til ársins 2040 (Samgöngusáttmálinn). Áhersla er lögð á að bjóða upp á skýra valmöguleika fyrir akandi, hjólandi, gangandi og þau sem velja almenningssamgöngur.

Samstarfið fer vaxandi

Stofnun byggðasamlaganna Strætó, Sorpu, og Slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins mörkuðu stór skref í samstarfi sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu og verkefnin þar, stór og smá, eru í stöðugri þróun. SSH og sveitarfélögin eru aðilar að Betri samgöngum ohf. sem sjá um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu og ASHB ohf. sem er nýtt félag um rekstur almenningssamgangna í samstarfið við ríkið.

Í sóknaráætlun höfuðborgarsvæðisins og áhersluverkefnum hennar felast tækifæri til að koma mikilvægum verkefnum á dagskrá. Frá árinu 2020 hefur verið stofnað til um 40 samstarfsverkefna á vettvangi SSH sem í felast fjölbreyttar áskoranir, allt frá velferð til veitumála. Þar er veitt súrefni inn í nýsköpun, menningarlíf og atvinnuþróun á svæðinu. Markmiðið er ætíð það sama, þ.e. að höfuðborgarsvæðið standist fyllilega samkeppni við erlend borgarsvæði þegar kemur að lífskjörum, menntun og innviðum.

Sem dæmi um verkefni af þessum toga má nefna skýrslu um úrbætur í skólastarfi, samstarf við ríkið um uppbyggingu sérskólaúrræða, álagsdreifingu umferðar, stofnun Markaðsstofu höfuðborgarsvæðisins, nýtingu gervigreindar í starfsemi sveitarfélaga, samþykkta loftslagsstefnu höfuðborgarsvæðisins, sameiginlega úrgangsflokkun, forvarnir og geðrækt ungmenna, útivistarvefinn utumallt.is og svo lengi mætti telja.

Þá hafa SSH einnig haldið utan um stofnun Farsældarráðs höfuðborgarsvæðisins sem hefur það markmið að samþætta þjónustu í þágu farsældar barna.

Vettvangur SSH gerir sveitarfélögum höfuðborgarsvæðisins kleift að ná breiðri, þverpólitískri samstöðu um málefni sem auka lífsgæði íbúanna. Samvinnan hefur aukist með tímanum enda sjá sveitarfélögin sér sífellt aukinn hag í frekari samvinnu til hagsbóta fyrir íbúana og að því markmiði að auka samkeppnishæfni höfuðborgarsvæðisins. Samstarfið er þó ekki eingöngu á formlegu nótunum. Milli sveitarstjórnarfólks á öllu svæðinu eiga sér stað samtöl og fundir þar sem komið er saman til þess að fara yfir sameiginleg mál, læra hvort af öðru og koma fram með hugmyndir sem oft enda síðan í formlegu samstarfi.

Samstaða næstu 50 árin

Þegar horft er til framtíðar er líklegt að hlutverk SSH muni síst minnka. Áskoranir í húsnæðismálum, tækniframförum, samgöngumálum, stafrænni umbreytingu, velferðar- og skólamálum mun kalla á enn dýpra samstarf. Ekki síst þegar kemur að þeirri hagsmunagæslu sem er nauðsynleg til að verja hagsmuni sveitarfélaganna. Eins og sjá má er af mörgu að taka en mikilvægt er að forgangsraða verkefnum þannig að af þeim hljótist beinn sýnilegur árangur og sveitarfélögin haldi áfram að blómstra hvert og eitt, þótt samstarf sé í mikilvægum málaflokkum.

Enginn er eyland – ekki einu sinni sveitarfélög. Farsæl og árangursrík samvinna er ekki sjálfgefin en snertir alla íbúa svæðisins sem sinna daglegum athöfnum og erindum þvert á sveitarfélagamörk. Þegar sveitarstjórnir taka höndum saman er það ekki ávinningur eins, heldur allra þeirra sem kjósa að lifa og starfa á höfuðborgarsvæðinu. Nýir tímar kalla fram nýjar áskoranir og tækifærin fyrir áframhaldandi samvinnu eru fjölmörg. Síðustu 50 ár hafa sýnt okkur að til margs er að vinna.

Höfundur er framkvæmdarstjóri Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Greinin er rituð í tilefni 50 ára afmælis Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu.