Minnast almyrkvans 1954: „Mér fannst þetta al­veg nauðaómerkilegt fyrir­bæri“

Myrkvinn varð 30. júní um hádegisbil, rúmri viku eftir sumarsólstöður, og hafði því verið bjart í einhverjar vikur þegar skyndilega varð aldimmt. Almyrkvi stóð yfir í um tvær mínútur, sem er svipað lengi og í þeim sem nú ber að höndum.

Almyrkvi varð syðst á landinu og á landinu suðaustanverðu. Slóð almyrkvans lá þannig frá Vestmannaeyjum og Vík austur yfir Kirkjubæjarklaustur og Öræfi. Deildarmyrkvi sást víða annars staðar frá á landinu.

Hávarður, fæddur 1934, segist muna vel eftir almyrkvanum. Hann hafi verið í vinnu en farið heim í hádeginu þaðan sem hann fylgdist með myrkvanum ásamt fjölskyldu sinni og nágrönnum. Til undirbúnings var hann búinn að mála glerplötu svarta og fylgdist með sólmyrkvanum í gegnum hana. Eftirminnilegust Hávarði eru viðbrögð dýranna þegar almyrkvinn skall á.

„Þá er eins og þær hafi sofnað,“ segir Hávarður um hænurnar í næsta garði.

Hávarður segist muna eftir mávum á flugi fyrir sólmyrkvann en þegar skyndileg nótt skall á þagnaði allt.

„Maður sá engan fugl á flugi. Þeir voru í sprellfjöri fram að því.“

Hávarður segir að ágætis skyggni hafi verið. Fólk hafi undirbúið sig fyrir sólmyrkvann, til dæmis með því að gera plötur eins og Hávarður, og sumir báru gleraugu líkt og notuð eru við logsuðu, minnist hann. Atburðurinn var lengi í minnum hafður.

„Það voru allir yfir sig hrifnir að hafa séð þetta.“

Hávarður gerir ekki ráð fyrir öðru en að fylgjast með myrkvanum 12. ágúst næstkomandi.

„Ég reikna með því, það verður fróðlegt að fylgjast með því. En ég er náttúrulega búinn að sjá þetta,“ segir hann glettinn.

Síðasti myrkvi varð árið 2015

Margir lesendur muna eflaust eftir sólmyrkvanum árið 2015. Þó hann hafi verið mjög dimmur var hann aðeins deildarmyrkvi en ekki almyrkvi, eins og mun nú verða á landinu vestanverðu þann 12. ágúst. 

Hægt er að nálgast heimildir um almyrkvann 1954 á síðum dagblaða en hann þótti svo magnað fyrirbæri að daginn eftir var hann eina málið á forsíðu Alþýðublaðsins. Blaðið sagði frá því að fuglar hafi flogið til hafs, blóm hafi lokað krónum sínum, og himinn og jörð hafi tekið hinum sérkennilegustu litbrigðum. „Konur fæddu fyrir tímann“ sagði síðan á forsíðu Morgunblaðsins, sem lýsti almyrkvanum sem stórkostlegasta náttúrufyrirbrigði síðan Hekla gaus.

Áhrifin á dýralífið merkilegust

Svavar Steingrímsson, fæddur 1936, lýsir ekki sömu hrifningu á náttúrufyrirbrigðinu og Hávarður en viðbrögð dýralífsins þóttu honum stórmerkileg.

„Mér fannst þetta alveg nauðaómerkilegt fyrirbæri,“ segir Svavar um almyrkva á sólu árið 1954.

„Fólki var bent á að sóta gler yfir kerti til að skoða hvernig þetta færi fram,“ segir Svavar um aðdragandann.

Á heimili Svavars voru á þessum tíma haldnar tvær kýr og tuttugu til þrjátíu hænur.

„Mér fannst merkilegast að sjá hvernig púturnar fóru að sofa. Þær settu bara hausinn undir væng. Svo þegar fór að birta aftur eftir svona korter fóru þær að kíkja á milli fjaðranna og athuga hvað væri í gangi. Þetta fannst mér þrælmerkilegt,“ segir Svavar sem lýsir heillandi áhrifum almyrkvans á dýralífið.

„Það bara sló þögn á allt umhverfið,“ lýsir Svavar. „Eins og þú heyrir kannski heyrir þá eru ritur hérna allt í kring að góla á mig,“ segir Svavar, sem fær blaðamann til að hlæja við, því ekki fer á milli mála að Svavar er staddur í Heimaey, með fuglahljóð allt um kring.

„Það þagnaði allt saman, og jú, jú, þetta var vissulega upplifun, en merkilegast fannst mér þegar púturnar fóru að sofa,“ segir Svavar, en það hljómar eins og meira þurfi en almyrkva á sólu til að koma honum úr jafnvægi.

Of mikið gert úr almyrkvanum nú

Svavar segir að umstangið í kringum almyrkvann í ár fái undirbúning Eyjamanna hér um árið til að blikna í samanburði. Fólk hafi þó fylgst með og hann muni atburðinn enn vel.

„Ég er fæddur þrjátíu og sex svo ég man vel eftir þessum atburði og hann var auglýstur þokkalega vel fyrir fram,“ segir Svavar. „Mér fannst þetta frekar ómerkilegt,“ segir hann til ítrekunar.

Svavar fæst þó til að viðurkenna að um sérlega tilkomumikið náttúrufyrirbrigði sé að ræða, þótt það sé mögulega bara til að friða blaðamann, en honum þykir þó of mikið gert úr komandi almyrkva.

„Þetta var ógleymanlegt, vissulega mikið náttúrufyrirbrigði, en þetta umstang sem er núna, mér finnst þetta ganga úr hófi fram. Þetta er eins og einhver svona heimsendaspá,“ segir Svavar, rólegur í tóni.

Ráðast mun af aðstæðum hvort Svavar fylgist með þann 12. ágúst næstkomandi.

„Ef það verða aðstæður til þess, það er nú búið að rigna allan júlímánuð,“ bendir Svavar á.

En skyldi vera, að svo heppilega vilji til, að Svavar geti aðstoðað við að finna fleiri viðmælendur sem muna almyrkvann fyrir 74 árum?

„Ég er í svona kaffispjalli með gömlum körlum,“ segir Svavar og blaðamaður hugsar sér gott til glóðarinnar,

„... en þeir eru allir töluvert yngri en ég. Þú myndir ekkert græða á þeim.“

Þar höfum við það.