Evra eða króna?

Ég er fylgjandi aðild að Evrópusambandinu þó að ég slái þann varnagla að ég myndi ekki samþykkja hvaða samning sem er. Aðalástæða skoðunar minnar eru gjaldmiðla- og gengismál. Ég gef mér þá forsendu að einhliða upptaka annars gjaldmiðils sé óraunhæfur kostur, lánveitandi til þrautarvara sé nauðsynlegur þáttur fyrir öll myntsvæði og þá á öllu svæðinu. Það er önnur umræða hvort sá möguleiki sé til staðar að semja við seðlabanka tiltekins myntsvæðis um að vera banki bankanna á Íslandi en mér finnst það óraunhæft.

Að mínu mati höfum við tvo kosti í þessu sambandi, halda krónu eða ganga í Evrópusambandið og taka upp evru. Ég hef lagt mig eftir því að hlusta á þá sem telja upptöku evru fýsilegri kost en að halda krónu og ég hef einnig hlustað eftir rökum þeirra sem telja krónu betri kost en evru. Það er auðvitað svo að við aðstæður sem þessar, þ.e. þegar val kann að standa á milli tveggja kosta þá er það sjaldnast þannig að annar kosturinn hafi svo yfirgnæfandi kosti umfram hinn að það sé í raun sjálfgefið hvorn kostinn maður velur. Sama er uppi á teningnum með gjaldmiðlamálin hér á landi. Í mjög einfölduðu máli býður evran upp á stöðugleika á meðan krónan býður upp á sjálfstæða peningastefnu og skjóta aðlögun við tilteknar aðstæður. Hér er rétt að vísa til skýrslu sem unnin var að beiðni fjármálaráðherra og birt í maí síðastliðnum, „A report on ‘Currency Matters‘ for the Iceland Ministry of Finance and Economic Affairs.“ Í skýrslunni er á það bent að hin skjóta aðlögun sé ekki án kostnaðar þar sem í kjölfar gengislækkunartímabila fylgi oft verðbólga og rýrnun raunlauna til langs tíma. Það er óumdeilt að vaxtastig yrði lægra værum við með evru en fastgengi myndi leiða til þess að við tilteknar aðstæður, myndi atvinnuleysi aukast en verðbólga síður samanborið við hærra vaxtastig með krónu og aukna verðbólgu við nefndar tilteknar aðstæður en atvinnustig ekki breytast mikið. Sjálfstæður gjaldmiðill hefur þann kost umfram það að vera í myntsamstarfi að það má nota hann til að takast á við sveiflur í hagkerfinu. Það má því segja að hér takist á sjónarmið þar sem aukin verðbólga jafnar byrðar af niðursveiflu í hagkerfinu og atvinnustig sé þá viðunandi og sjónamið þar sem verðbólgu helst í jafnvægi en atvinnuleysi eykst.

Mér finnst í þessu sambandi nauðsynlegt að spyrja hvort það sé í raun þannig að hærri verðbólga og stöðugt atvinnustig geri það að verkum að byrðunum sé jafnt dreift? Í verðbólgu þá lækka raunlaun, kaupmáttur rýrnar, auk þess sem verðtryggð lán hækka sjálfkrafa og strax. Vextir á óverðtryggðum lánum hækka einnig þó að það gerist seinna, vaxtastig inniheldur vænta verðbólgu lánveitanda sem hækkar með aukinni verðbólgu. Tæki Seðlabankans til að takast á við aukna verðbólgu er jú að hækka vexti.

Það hefur komið fram í þessari umræðu að undanförnu og það er í raun gömul saga og ný að sögulega er atvinnuleysi þyrnir í augum okkar Íslendinga. Á Íslandi hefur oftast verið næga vinnu að hafa og þegar kaupmáttur rýrnar er hægt að bæta við sig vinnu. Við höfum sætt okkur við að sitja uppi með hærri lán eftir verðbólguskot eða viðvarandi háa verðbólgu. Við höfum í raun þurft að sætta okkur við að nafnverð verðtryggðra lána stendur svo gott sem í stað langtímum saman en raunvirði þeirra lækkar, m.ö.o. þá fara afborganirnar í það að greiða vexti og verðbætur en sáralítið er greitt af höfuðstóli lánsins. Næst þegar er samið um kaupgjald veldur hækkun þess því að við ráðum betur við afborganir af lánunum en það verður seigara í verðbólgunni. Af þessu má ráða að svarið við spurningu minni um hvort byrðum af aukinni verðbólgu sé jafn dreift er að svo er ekki. Aukin verðbólga kemur harðar niður á þeim sem skulda samanborið við þá sem skulda ekki eða eiga fjármuni. Það er augljóst í mínum huga að hvorki króna eða evra er töfralausn. Ég er þó þeirrar skoðunar að fleiri þættir séu jákvæðir fyrir upptöku evru þegar horft er á einangrað á gjaldmiðlamálin. Þættir sem ég hef ekki nefnt hér að framan eru svo dæmi séu tekin gjaldeyrisvarasjóður okkur sem notaður er til inngripa á gjaldeyrismarkaði og viðskiptakostnaður sem myndi, með upptöku evru, lækka gagnvart viðskiptalöndum okkar sem eru með evru.

Hinn 29. ágúst næstkomandi fáum við tækifæri til að ákveða hvort við viljum sjá hvort við getum fengið aðildarsamning við ESB sem þóknast okkur, m.a. í því augnamiði að taka hér upp evru. Slíkur samningur þarf m.a. að innihalda viðeigandi ákvæði um stjórn auðlinda okkar. Merkjum við já til að fá betri upplýsingar svo við getum síðar tekið upplýsta ákvörðun um hvort við teljum hag okkar, m.a. með tilliti til gjaldmiðilsins, betur borgið innan ESB en utan þess.

Höfundur er alþingismaður.