Um hvað er hægt að semja?

Hingað til hefur umræðan um væntanlega þjóðaratkvæðagreiðslu snúist um allt annað en það sem kosið verður um í ágúst. Moldviðri um við hvern Þorgerður Katrín á að hafa ekki talað við, eins og það skipti nokkru máli um atkvæðagreiðsluna sem er fram undan og lauk endanlega í gær með leiðréttingu frá fréttastofu Vísis. Þetta heitir í daglegu tali vanstilling hjá nei-sinnum og hefur einkennt þá herferð hingað til. Í gær birti svo Ásdís Kristjánsdóttir grein þar sem hún sakar Dag B. Eggertsson um að „plata“ þegar hann segir að óumdeilt sé að verðbólga og vextir muni lækka við inngöngu í Evrópusambandið. Það er óumdeilt og grein bæjarstjórans gerir ekkert til að hrekja þá staðreynd heldur bendir einfaldlega á að með stöðugra verðlagi og lægri vöxtum muni leiðréttingar í þjóðarbúinu frekar eiga sér stað í gegnum hækkandi atvinnuleysi, eitthvað sem er engan veginn umdeilt, ekki frekar en að innganga í ESB myndi lækka vexti og verðbólgu.

Það er hálfmagnað og öfugsnúið að sjá hægrimenn mála það upp sem slæman hlut. Það hefur verið hornsteinn í efnahagsstefnu Vesturlanda að einblína fremur á stöðugt verðlag heldur en lágt atvinnuleysi og þykir almennt hafa tekist vel til. Verðbólga bitnar á öllum og sérstaklega fólki sem er ekki með fjármagn bundið í eignum, þ.e. venjulegu vinnandi fólki. Atvinnuleysi má leysa með öðrum ráðum, líkt og norræna módelið gengur út á, að halda fólki í virkri endurmenntun og auka hreyfanleika þess á vinnumarkaði. Þannig er það, og er ekkert plat. Ég læt það vera að fara út í langa sálma um að þarna sé flór kastað inn í fjárhús frá manneskju sem fór oft og ítrekað mjög frjálslega með staðreyndir í nýafstaðinni kosningabaráttu og sakar nú fólk um plat þegar það bendir á almennt viðurkenndar staðreyndir.

Í ágúst kjósum við um hvort við förum í samningaviðræður við Evrópusambandið um hvernig staða okkar gæti litið út, kjósi þjóðin að taka þeim samningi sem býðst. Ég sakna þess að umræðan taki mið af þessari staðreynd og til hvers sé hægt að líta í slíkum samningaviðræðum. Er það einkum þrennt: fiskurinn, orkan og landbúnaðurinn.

Fiskveiðar

Ef við byrjum á fiskinum þá er sameiginleg fiskveiðistefna Evrópusambandsins komin til vegna þess að á meginlandi Evrópu eru fiskveiðiþjóðir sem deila landamærum og fiskimiðum. Ég bendi á þá augljósu staðreynd að Ísland er eyja í Norður-Atlantshafi og deilir ekki landamærum með neinum. Svo vel lifum við í þessum efnum að 200 mílna efnahagslögsaga okkar er nánast óskert, við deilum einungis miðlínum með Grænlandi til norðvesturs og Færeyjum til suðausturs. Þar að auki eru sameiginlegir fiskistofnar með Noregi. Það vill svo til að við erum þegar í samstarfi við þessar þjóðir um nýtingu á sameiginlegum fiskistofnum án þess að neinn hafi orðið alvarlega veikur. Rökin eru þess vegna nokkuð sterk fyrir því að Ísland eigi tilkall til þess að vera utan fiskiveiðistefnu Evrópusambandsins, eða allavega að vera háð sérstökum reglum þar undir, enda er landfræðileg lega landsins okkar allt önnur en til dæmis Hollands, Frakklands eða Danmerkur. Nú, það má vel vera að meginlandsþjóðirnar vilji ekki láta bjóða sér upp á að Ísland standi utan samstarfsins en til þess að komast að því er ein leið fær og það er að klára samningaviðræður.

Bendi á það jafnframt í hjáhlaupum að innan Evrópusambandsins er tekið tillit til sérstakra hagsmuna aðildarríkja. Síðast þegar ég gáði yrði Ísland stærsta fiskveiðiþjóð sambandsins (með töluverðum mun og það án tillits til höfðatölu) og því full ástæða til að hafa það bak við eyrað að við fengjum að ráða töluvert miklu um högun fiskveiði innan Evrópusambandsins.

Orkumál

Sömu sjónarmið eiga við um orkuna. Sameiginleg stefna Evrópusambandsins í orkumálum er tilkomin vegna landfræðilegrar legu þjóðanna á meginlandinu, sem deila raforkudreifikerfi og eru tengd þvert á landamæri. Á Íslandi erum við með lokað kerfi og því engan veginn sama þörf á að við séum þátttakendur í sameiginlegum orkumarkaði. Við munum ekki tengjast evrópskum orkumarkaði nema með sæstreng og sú ákvörðun mun alltaf vera í höndum Íslendinga. Raunar er staðan þannig í dag að við erum þegar að taka upp orkuregluverk Evrópusambandsins í gegnum EES, enda Noregur og Lichtenstein bæði tengd inn á evrópskan orkumarkað. Ísland hefur að vísu verið arfaslakt í að gæta hagsmuna sinna fyrir sameiginlegu EES-nefndinni í stjórnartíð síðustu ríkisstjórna Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks. Það hefur leitt til þess að við höfum á Íslandi þurft að taka upp milliliðavæðingu á orkumarkaði sem er glórulaus í íslensku samhengi, þar sem er einn raforkuframleiðandi á landinu.

Með öðrum orðum eru sterk rök fyrir því að Ísland sé undanþegið orkulöggjöf Evrópusambandsins og gæti staða okkar orðið betri að þessu leyti við inngöngu í Evrópusambandið en hún er nú í gegnum EES, með léttari byrði hvað regluverk varðar. Aftur getur vel verið að aðildarríkin láti ekki bjóða sér þetta, en það er einungis ein leið til að komast að því og það er að klára samningaviðræður.

Landbúnaður

Loks er það landbúnaðurinn, og ég skal vera ærlegur með það að hér er minn helsti fyrirvari. Tollavernd á Íslandi þjónar mikilvægum tilgangi í að verja sérstöðu landbúnaðarins. Hér er sýklalyfjanotkun nánast engin og dýr eru alin við framúrskarandi aðstæður. Landbúnaðurinn er ekki samkeppnishæfur við annan evrópskan landbúnað sem borgar oft og tíðum miklu lægri laun og er stundaður við mun betri aðstæður. Það er ekki raunhæft að við fáum einhverjar varanlegar undanþágur sem snúa að tollvernd á landbúnaðarvörum. Hins vegar nýtur landbúnaður mikils stuðnings úr sjóðum Evrópusambandsins og eru viðbótarstyrkir fyrir landbúnað á norðlægum slóðum (sem vel á minnst kom upp úr samningaviðræðum Svíþjóðar og Finnlands við inngöngu í Evrópusambandið!). Allur íslenskur landbúnaður gæti fallið þar undir, og til viðbótar eru sérstök styrktarprógrömm eins og til dæmis til styrktar á tilraunum til hafraræktar á norðlægum slóðum og sértækir byggðastyrkir.

Fjármögnun hefur líka verið myllusteinn um háls íslenskra bænda enda miklir fjármunir bundnir í reksturinn og því eru bætt vaxtarkjör gríðarlegt tækifæri fyrir íslenska bændur. Svo má vel minnast á að tollverndin gengur í báðar áttir og gæti íslenskur landbúnaður sótt á stærri mið og notað sérstöðu sína í þeim tilgangi enda eru neyslumynstur fólks að breytast með sívaxandi áherslu á ræktunaraðstæður og hreinleika landbúnaðarafurða. Sem dæmi má nefna mikla aukningu í neyslu nautakjöts sem alið er á grasi fremur en korni í Bandaríkjunum og sívaxandi áherslu á lífræna ræktun í Evrópu. Það geta falist tækifæri í Evrópusambandsaðild fyrir íslenskan landbúnað og ef íslenska samninganefndin leggur áherslu á strangari gæðaviðmið (eða nýjan flokk gæðaviðmiða) fyrir „hreinan“ landbúnað getur það falið í sér mikla vogarstöng fyrir íslenska bændur og markaðssetningu á íslenskum landbúnaðarafurðum. Enn og aftur er það ekkert endilega hægt en eina leiðin til að sjá hvernig þetta muni líta út fyrir Ísland er að klára samningaviðræður.

Ísland er í sterki samningsstöðu

Höfum það í huga að við erum að fara í samningaviðræður og Ísland er í sterkri samningsstöðu, mun sterkari en síðast þegar við vorum enn í miðju fjármálahruni. Við höfum fullt af tækifærum til að tryggja íslenska hagsmuni í slíkum samningaviðræðum. Kannski tekst það ekki, en það er bara ein leið til að komast að því og það er að klára viðræður. Höldum umræðunni á réttum stað og ræðum þessi mál af hreinskilni og raunsæi. Leyfum ekki öðrum að gefast upp fyrir fram heldur ræðum tækifæri og áskoranir út frá hagsmunum Íslands. Við höfum fullt af spilum á hendi en það er bara ein leið til að sjá hvernig spilast úr þeim og það er að kjósa já í ágúst.

Höfundur er lögfræðingur, bæjarfulltrúi og oddviti Samfylkingar í Kópavogi.