Suður­land í sókn en Vega­gerðin sker niður landsbyggðarstrætó

Fyrirhugaðar breytingar og þjónustuskerðingar Vegagerðarinnar á leiðakerfi landsbyggðastrætó, sem taka gildi núna í haust, valda stjórn Samtaka sunnlenskra sveitarfélaga (SASS) og íbúum öllum á Suðurlandi þungum áhyggjum. Rekstrarskerðingarnar hitta vaxandi svæði beint fyrir og bera vott um alvarlegt ósamræmi á milli yfirlýstra markmiða stjórnvalda og raunverulegra fjárveitinga. Á sama tíma og nýsamþykkt samgönguáætlun kveður á um að efla eigi almenningssamgöngur til að bæta þjónustu, er Vegagerðinni gert að mæta 660 milljóna króna vanfjármögnun með því að skera niður í almenningssamgöngum, sem eru forsenda atvinnuþátttöku, náms og þjónustusóknar fyrir fjölmarga íbúa landsbyggðarinnar.

Skerðingar á vaxandi svæði þvert á hagsmuni íbúa

Niðurskurðurinn bitnar þungt á Sunnlendingum. Suðurland hefur verið í fararbroddi meðal landshluta þegar kemur að íbúafjölgun og uppbyggingu undanfarin ár með tilheyrandi áskorunum, m.a. í samgöngum. Breytingarnar fela í sér að ferðum á leið 51 á milli Selfoss og Reykjavíkur fækkar úr sextán niður í fjórtán á dag, þrátt fyrir að samkvæmt tölfræði Vegagerðarinnar sé þetta langfjölfarnasta leið kerfisins á Suðurlandi með yfir 57 þúsund farþega á ári. Þá fækkar ferðum á leið 71 á milli Þorlákshafnar og Hveragerðis úr fimm niður í fjórar, þrátt fyrir að rúmur fimmtungur íbúa á þessum slóðum sæki vinnu og þjónustu yfir á höfuðborgarsvæðið eða á Selfoss.

Mest bitnar þessi niðurskurður þó á Uppsveitum Árnessýslu þar sem leið 73 á milli Selfoss og Reykholts leggst hreinlega af. Sveitarstjórnir í Uppsveitum Árnessýslu hafa þegar mótmælt þessum áformum kröftuglega og undrast stórum ákvörðunartöku þar sem ekkert samráð var haft við sveitarfélögin. Aksturinn á þessari leið kom á sínum tíma í stað skólaaksturs fyrir nemendur við Fjölbrautaskóla Suðurlands (FSU) og er með öllu óásættanlegt að fella hann niður. Aðgengi að almenningssamgöngum á að jafna stöðu íbúa óháð aldri og efnahag en með niðurfellingunni skerðast möguleikar ungmenna í Uppsveitum til að stunda nám heiman frá sér og taka virkan þátt í félagslífi, íþróttum og öðru tómstundastarfi. Þá má geta þess að í síðustu breytingum á svæðinu var stoppistöðin við gatnamót Þjórsárdalsvegar og Skeiðavegar felld út, sem var eina tenging íbúa í Árnesi við kerfið, og með niðurfellingu leiðar 73 standa Uppsveitir Árnessýslu því eftir nánast án almenningssamgangna, sem er með öllu óboðlegt.

Grafa undan framsæknum fyrirtækjum og orkuskiptum

Þessi skammsýni bitnar ekki aðeins á skólafólki og almennum íbúum, heldur refsar hún einnig framsæknum sunnlenskum fyrirtækjum sem hafa sýnt mikið frumkvæði og fjárfest ómælt í vistvænum lausnum. Fyrirtækið Guðmundur Tyrfingsson (GTS) á Selfossi er skýrt dæmi um aðila sem svaraði kalli stjórnvalda um orkuskipti með því að byggja upp öfluga hleðsluinnviði og rafvæða bifreiðaflota sinn sérstaklega í tengslum við þjónustuhlutverk sitt í almenningssamgöngum á Suðurlandi. Þessir frumkvöðlar standa nú frammi fyrir rýrari samningum í haust vegna niðurskurðar Vegagerðarinnar. Ef við viljum raunverulegan árangur í umhverfismálum og umferðaröryggi á fjölsóttum ferðamannasvæðum verðum við að sýna úthald, skapa stöðugleika og tryggja að fjármálaáætlun, samgönguáætlun og framkvæmdaraðilar vinni í takti til langs tíma.

Ný könnun sýnir mikla eftirspurn íbúa eftir strætó

Ný fýsileikakönnun SASS og Háskólafélags Suðurlands frá vorinu 2026 sýnir svart á hvítu að brýn þörf er á öflugra samgöngukerfi og samnýtingu aksturs í Árnessýslu. Þar sýna niðurstöður að þótt 91% svarenda hafi daglegan aðgang að einkabíl, þá myndu heil 58,2% íbúa nýta almenningssamgöngur vikulega eða oftar ef tímasetningar og tengingar mættu raunverulegum ferðaþörfum þeirra. Stærsta þjónustugatið og mesta eftirspurnin er síðdegis á milli klukkan 15:00 og 18:00, þar sem 41,4% svarenda bentu á að ferðir vantaði sárlega þegar skóla- og vinnudegi lýkur. Í Flóahreppi, sem stendur utan hefðbundins strætókerfis, sögðust yfir 60% heimila tilbúin að nýta sér sérstakan frístundaakstur fyrir börn og ungmenni. Þessi hrópandi eftirspurn sýnir svart á hvítu að vandinn liggur ekki í áhugaleysi íbúa, heldur í skorti á hentugum ferðum á þeim tímum þar sem þörfin er mest.

Tækifæri til að bregðast við í september

Íbúar og atvinnulíf á landsbyggðinni eiga ekki að þurfa að búa við skerta þjónustu og ófyrirsjáanleika á sama tíma og framlög til almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu hækka í samgönguáætlun. Það virðist vera að stjórnvöld líti á almenningssamgöngur á landsbyggðinni sem lúxus en ekki nauðsynlega innviði sem héldi samfélögum svæðisins gangandi. Það tekur langan tíma að byggja upp traust og vana hjá farþegum en það tekur örskamma stund að glata þeim árangri með sífelldum skerðingum. Ríkisstjórnin fær tækifæri til að leiðrétta þessa vanfjármögnun og sýna yfirlýstum markmiðum sínum stuðning í verki þegar fjárlagafrumvarp næsta árs verður lagt fram í september næstkomandi. Stjórn SASS skorar á stjórnvöld að nýta það tækifæri vel og tryggja íbúum og þeim fjölmörgu ferðamönnum á Suðurlandi öruggar og fjármagnaðar almenningssamgöngur.

Höfundur er formaður stjórnar Samtaka sunnlenskra sveitarfélaga.