Fyrir þinglok í vor samþykkti Alþingi ný lög um rýni á fjárfestingum erlendra aðila vegna þjóðaröryggis og allsherjarreglu. Ísland fetar þar í fótspor nágrannaríkja sem hafa komið á sambærilegu regluverki í tengslum við fjárfestingar á viðkvæmum sviðum.
Þótt löggjöf um fjárfestingarýni eigi rétt á sér er hætt við að nýtt eftirlitslag muni frekar skerða samkeppnishæfni Íslands og hafa þannig neikvæð áhrif á íslenskt efnahagslíf, þvert á það sem lagt var upp með í byrjun.
Brugðist var við gagnrýni á frumvarpið
Frumvarpið tók vissulega jákvæðum breytingum í meðförum þingsins. Til að mynda var tillaga um tilkynningarskyldu vegna láns- og fjármögnunarsamninga felld út. Einnig er fagnaðarefni að fallið hafi verið frá tvöfaldri rýni í útboðum sem einfaldar málsmeðferð og kemur í veg fyrir óþarfa inngrip í lögbundin opinber innkaupaferli.
Þá var að hluta brugðist við gagnrýni um að fjárfestar frá samstarfsríkjum innan ESB, EES og OECD væru undanþegnir rýni. Rannsóknar- og þróunarsamstarf þar sem erlendur viðsemjandi er stofnun í eigu EES-ríkis er undanþegið og eins fékk ráðherra heimild til að undanskilja með reglugerð ríkisborgara og lögaðila samstarfs- og bandalagsríkja frá tilkynningarskyldu. Almenn undanþága fyrir allt EES-svæðið varð þó ekki að veruleika, sem þýðir að evrópskir fjárfestar gætu enn mætt ákveðnum hindrunum.
Jákvætt er að binditími samninga sem falla undir lögin hafi verið lengdur í 36 mánuði úr 24 mánuðum sem gerir það að verkum að venjulegir þjónustusamningar og skammtímasamstarf verði síður háð rýni.
Hækkun á viðmiðunarfjárhæð nýstofnaðra fyrirtækja gengur ekki nógu langt
Þrátt fyrir jákvæðar breytingar gengur hækkun á viðmiðunarfjárhæð nýstofnaðra fyrirtækja, úr 800 milljónum í einn milljarð króna, ekki nógu langt. Æskilegt hefði verið að hækka fjárhæðina í að minnsta kosti tvo milljarða króna til að gefa nýsköpunarfyrirtækjum meira svigrúm. Hætt er við of lágur þröskuldur muni standa nýsköpun í vegi þar sem fjárfestar og fyrirtæki þurfi að eyða óhóflegum tíma í að fara gegnum nýtt eftirlitskerfi.
Ráðherra falið of umfangsmikið vald – án aðkomu óháðs aðila
Ráðherra fer enn með öll helstu hlutverk við framkvæmd laganna. Hann setur reglurnar, framkvæmir eftirlitið og tekur endanlega ákvörðun um hvort fjárfesting verði leyfð. Slík samþjöppun valds án aðkomu óháðs aðila dregur úr gagnsæi og eykur hættu á að ákvarðanir ráðist af pólitík, þar sem eina úrræði fyrirtækja er dýr og tímafrek dómstólaleið.
Málsmeðferðarfrestir eru of langir
Enda þótt jákvætt sé að frestur ráðherra til að taka ráðstöfun til rýni að eigin frumkvæði hafi verið takmarkaður við sex mánuði frá því að honum varð kunnugt um hana, og að hámarki fimm ár frá framkvæmd hennar, er sá frestur engu of síður of langur og skapar óþarfa óvissu fyrir fjárfesta og fyrirtæki.
Aðrir málsmeðferðarfrestir eru hins vegar óbreyttir frá því í frumvarpinu. Í viðskiptalífinu skiptir fyrirsjáanleiki og hraði miklu máli og því getur slík óvissa verið steinn í götu viðskipta. Óhagræðið eykst svo enn frekar þegar þessir frestir bætast ofan á málsmeðferðartíma annarra stjórnvalda. Slíkar tafir eru þegar meðal helstu dragbíta erlendrar fjárfestingar á Íslandi. Því er mikilvægt að nýtt regluverk, sem ætlað er að vernda mikilvæga hagsmuni, verði ekki til þess að draga úr samkeppnishæfni Íslands í baráttunni um alþjóðlegt fjármagn.
Beitingin má ekki skerða samkeppnishæfni Íslands
Samkvæmt nýlegri úttekt IMD-háskólans í Sviss á samkeppnishæfni féll Ísland um sjö sæti milli ára og situr nú í 22. sæti af 70 ríkjum. Samkeppnishæfni landsins minnkaði í öllum meginþáttum úttektarinnar og hefur ekki mælst lægri í níu ár.
Kaldhæðnislegt er að á sama tíma og Viðskiptaráð setti fram tillögur um að einfalda þyrfti regluverk og gera eftirlit skilvirkara í kjölfar úttektarinnar var Alþingi að lögfesta nýtt og íþyngjandi eftirlitsregluverk fyrir erlendar fjárfestingar. Sýnu alvarlegast er að ekki hafi verið framkvæmd ítarleg greining eða formlegt mat á efnahagslegum áhrifum löggjafarinnar. Því er alls óljóst hvaða áhrif það mun hafa á áhuga erlendra fjárfesta og hver hinn þjóðhagslegi kostnaður verður af þessu nýja eftirliti.
Alþingi hefði betur notað tækifærið við setningu hinna nýju laga um rýni á erlendum fjárfestingum til að skoða heildrænt hvernig samræma mætti og einfalda regluverk innan stjórnsýslunnar til að hvetja til erlendrar fjárfestingar frekar en letja með auknum hindrunum.
Þær hindranir sem standa í vegi fyrir erlendri fjárfestingu eru þegar víðtækari hér á landi en í öðrum OECD-ríkjum og á Norðurlöndum. Þótt færa megi rök fyrir því að ný löggjöf um rýni á erlendri fjárfestingu sé réttlætanleg og nauðsynleg í þágu þjóðaröryggis þá skiptir öllu máli hvernig lögunum verður beitt. Ef framkvæmdin leiðir til fleiri hindrana og tafa en þegar er raunin verður samkeppnishæfni okkar enn lakari sem aftur mun hafa neikvæð áhrif á lífsgæði í landinu. Í raun hefði farið betur á því að Alþingi hefði notað tækifærið við setningu hinna nýju laga um rýni á erlendum fjárfestingum til að skoða heildrænt hvernig samræma mætti og einfalda regluverk innan stjórnsýslunnar til að hvetja til erlendrar fjárfestingar frekar en letja með auknum hindrunum.
Áskorunin framundan felst í að beita hinu nýja regluverki með skynsamlegum hætti til að tryggja að Ísland verði eftirsóknarvert fyrir erlenda fjárfestingu og dragi ekki frekar úr samkeppnishæfni landsins.
Höfundur er forstöðumaður BBA//Fjeldco í London og formaður Bresk-íslenska viðskiptaráðsins
