Gögnin á borðið

Týndu Strákarnir óska eftir skýrum svörum um BOFS, meðferðarúrræði barna, barnavernd, eftirlit og ábyrgð.

Þetta mál snýst ekki um orðspor stofnana. Það snýst um börn í alvarlegri stöðu, foreldra sem rekast á veggi og aðstandendur sem þurfa að reyna að skilja kerfi sem á að grípa börnin áður en það er orðið of seint.

Við höfum nú sent formlegt erindi til BOFS og óskað eftir samtali og aðgangi að gögnum. Erindið var einnig sent í afriti á framkvæmdastjórn BOFS, Gæða og eftirlitsstofnun velferðarmála, mennta og barnamálaráðuneytið, mennta og barnamálaráðherra og velferðarnefnd Alþingis.

Það er gert með fullri meðvitund. Ekki til að búa til hávaða fyrir hávaðann sjálfan, heldur vegna þess að þessi mál eiga ekki að fara fram bak við lokuð tjöld.

Nú er komið nóg

Við búum í litlu landi. Hér eiga stofnanir að geta talað saman. Hér eiga stjórnvöld að geta rakið ábyrgð. Hér á ekki að þurfa langa leit til að finna út hver ber ábyrgð á börnum sem eru í alvarlegri stöðu.

Samt virðist fjölskylda eftir fjölskyldu rekast á veggi. Aðstandendur lýsa því að þeir séu sendir milli kerfa. Fagfólk talar um skort á úrræðum. Börn bíða, detta út, koma aftur inn, fara á milli þjónustukerfa og enda stundum í stöðu sem enginn virðist bera heildarábyrgð á.

Þetta er ekki lengur spurning um eitt mál eða eina stofnun. Þetta er mynstur. Og það er skýr krafa okkar að það mynstur verði skoðað.

Ef stjórnvöld ætla ekki sjálf að leggja gögnin á borðið, kortleggja ábyrgðina og útskýra hvernig kerfið á að virka í framkvæmd, þá munum við gera okkar hluta. Við ætlum að skoða þetta ítarlega, opið og með gögnum.

Við erum ekki að biðja um leyndarmál

Í umræðunni um börn með fjölþættan vanda, meðferðarúrræði og barnavernd hefur ítrekað verið vísað til gagnreyndra aðferða, faglegs verklags, úrræða og eftirfylgni.

Það hljómar vel. En þá þarf líka að vera hægt að svara einföldum spurningum.

• Hvaða aðferðir eru þetta?
• Hvar eru gögnin sem lýsa þeim?
• Hver ber ábyrgð á að þeim sé fylgt?
• Hver fylgist með framkvæmdinni?
• Hvað gerist þegar verklagi er ekki fylgt?
• Hvað gerist þegar úrræði bregst barni?
• Og hver ber endanlega ábyrgð þegar kerfið sem á að grípa barn heldur ekki?

Þetta eru ekki árásir. Þetta eru lágmarksspurningar.

Við erum ekki að biðja um persónugreinanlegar upplýsingar um börn eða fjölskyldur. Það væri rangt og óábyrgt. Við erum að biðja um verklag, gæðaviðmið, leiðbeiningar, árangursmat, frávik, kvartanir, úttektir og gögn um ábyrgð.

Með öðrum orðum erum við að biðja um það sem þarf að liggja fyrir í kerfi sem á að sinna börnum í alvarlegri stöðu.

Ef gögnin finnast ekki hratt er það hluti af vandanum

Ef það tekur langan tíma að afhenda þessi gögn er það í sjálfu sér alvarlegt. Þá vaknar sú spurning hvort kerfið hafi raunverulega þá yfirsýn sem almenningi er sagt að það hafi.

Slík gögn eiga ekki að vera vandfundin. Ef meðferðarúrræði barna byggja á skýrum verkferlum og gagnreyndum aðferðum ætti að vera hægt að sýna fram á það með gögnum. Ef það reynist erfitt, þá er það ekki formsatriði. Þá er það hluti af vandanum.

Við gerum okkur fulla grein fyrir því að þetta erindi er sent í júlí, þegar margir eru í sumarfríi og stjórnsýslan gengur hægar en ella. En börnin sem um ræðir, foreldrar þeirra og aðstandendur geta ekki leyft sér þann munað að fara í frí frá stöðunni.

Vandi barna bíður ekki eftir hausti. Ábyrgð á börnum á ekki heldur að bíða eftir hentugri dagsetningu í dagatali stjórnvalda.

Stuðlar eru ekki aukaatriði

Jón K. Jacobsen, sem er með mér í Týndu Strákunum, er faðir Geirs Arnar Jacobsen, sem lést eftir eldsvoða á Stuðlum. Það mál stendur ekki utan við þessa umræðu. Það er hluti af henni.

Geir Örn var sautján ára. Hann var barn. Hann var í kerfi sem átti að halda utan um hann. Í dag stöndum við eftir með spurningar sem snúa ekki aðeins að einni nótt, einu úrræði eða einni stofnun. Spurningarnar snúa að heildinni.

• Hvað vissi kerfið?
• Hver bar ábyrgð?
• Hvaða úrræði voru í boði?
• Hvaða eftirfylgni var til staðar?
• Hver greip inn í þegar ljóst var að staðan var hættuleg?
• Og ef enginn gat gripið inn í, hvers vegna ekki?

Það er óásættanlegt að slík mál hverfi inn í stjórnsýslulega þoku. Þegar barn deyr á meðferðarheimili eiga svörin ekki að koma seint, í brotum eða eftir þrýsting frá fjölskyldu og fjölmiðlum. Þau eiga að koma skýrt, hratt og með ábyrgð.

Í viðtali við fréttastofu Sýnar, sem birt var á Vísi í mars, sagði Jón K. Jacobsen:

„Þetta er svaka högg. Ef verkferlar og þetta sem á að vera í lagi hefði virkað þá hefði verið hægt að koma í veg fyrir andlát.Kerfið sem átti að bjarga barninu mínu, það eiginlega drap það. Bara hrein íslenska.“

Þessi orð eru þung. En þau standa ekki ein og sér. Þau vísa beint í kjarna málsins: verkferla, ábyrgð og það hvort kerfið sem á að halda utan um börn í alvarlegri stöðu virki í framkvæmd.

Ábyrgð þarf að vera rekjanleg

BOFS hefur lögbundið hlutverk í málefnum barna og sérhæfðra úrræða. Opinber gögn vísa meðal annars til þróunar og innleiðingar gagnreyndra aðferða og úrræða í þágu barna, auk uppbyggingar og yfirstjórnar heimila, stofnana og sérhæfðra úrræða fyrir börn.

Gæða og eftirlitsstofnun velferðarmála hefur eftirlitshlutverk þegar kemur að gæðum velferðarþjónustu. Stofnunin á að geta aflað gagna sem eru nauðsynleg fyrir eftirlit hennar.

Upplýsingalög veita almenningi rétt til aðgangs að fyrirliggjandi gögnum hjá stjórnvöldum, með þeim takmörkunum sem lög setja. Stjórnsýslulög leggja jafnframt leiðbeiningarskyldu á stjórnvöld gagnvart þeim sem leita til þeirra.

Þess vegna er þetta erindi ekki bara beiðni um viðtal. Þetta er krafa um að gögnin komi fram.

Við þurfum ekki fleiri almenn svör um mikilvægi málaflokksins. Við vitum að málefni barna eru mikilvæg. Við vitum að fólk í kerfinu vinnur oft undir miklu álagi. Við vitum líka að margir starfsmenn eru að reyna sitt besta við erfiðar aðstæður.

En það breytir ekki grundvallarspurningunni.

• Hvað gerist þegar barnið dettur á milli kerfa?
• Hver sér það?
• Hver skráir það?
• Hver bregst við?
• Hver ber ábyrgð?

Þegar foreldrar, aðstandendur, fagfólk og börn sjálf upplifa að kerfið sé veggur, þá dugar ekki að vísa í ferla sem enginn getur útskýrt. Þá þarf að sýna fram á hvernig kerfið virkar í raun. Ekki á glærum. Ekki í stefnumótunarskjölum. Heldur í framkvæmd.

Við ætlum að halda þessu opnu

Týndu Strákarnir er ekki verkefni til að kynda undir reiði. Það er ekki tilgangurinn.

Tilgangurinn er að færa umræðuna úr sögusögnum yfir í gögn, dæmi, samhengi og ábyrgð. Ef við ætlum að ræða börn sem hafa lent í alvarlegum vanda, þá verðum við að geta rætt kerfið sem á að grípa þau. Við verðum að geta spurt hvað virkar, hvað bregst og hver ber ábyrgð þegar barn fær ekki þá þjónustu sem það þarf.

Það er ekki nóg að segja að börnin séu í forgangi. Það þarf að vera hægt að sýna það.

Það er ekki nóg að tala um farsæld. Það þarf að vera hægt að rekja ábyrgðina þegar barn týnist milli stofnana, úrræða og verkferla.

Það er ekki nóg að segja að aðferðir séu gagnreyndar. Það þarf að sýna hvaða aðferðir það eru, hver ber ábyrgð á þeim og hvernig árangur þeirra er metinn.

Við birtum þetta opinberlega vegna þess að umræðan á að vera opinber. Ekki vegna þess að við höfum niðurstöðu fyrirfram, heldur vegna þess að börn, foreldrar og almenningur eiga rétt á skýrum svörum.

Við eigum von á því að þessu verði svarað hratt, skýrt og örugglega.

Nú bíðum við eftir gögnum.

Og svörum.



Týndu Strákarnir vinna eftir birtum siðareglum um heimildir, andsvör, varfærni og ritstjórnarlegt sjálfstæði.

Höfundur er annar þáttastjórnadi Týndu Strákanna, markþjálfi og ritstjóri samson.is.