Skil­greiningar­vald mennskunnar

Upp á síðkastið hefur „mennskan“ verið vinsælt hugtak sem fólk beitir í móðgunarskyni til að koma pólitískri óánægju sinni á framfæri. Stjórnmálamenn eru sagðir berjast gegn mennskunni ef þeir aðhyllast ekki ríkjandi stefnu stjórnvalda í viðkvæmum málaflokkum, fyrirtæki eru sökuð um að kippa fótum undan mennskunni þegar þau segja upp störfum sem hafa orðið tilgangslaus í kjölfar yfirstandandi tæknibyltingar, og nýkjörinn borgarstjóri er sakaður um að standa ekki með mennskunni fyrir að flagga ekki fánum annarra þjóða við Ráðhús Reykjavíkur, eins og fánaflagg sé ekki pólitísk stuðningsyfirlýsing heldur staðfesting á mennsku þeirra sem vinna í stjórnsýslunni. Höfum við virkilega rétt til að afmennska fólk sem er ósammála okkur í pólitík, kýs að bregðast afdráttarlaust við óumflýjanlegum breytingum á atvinnulífinu, eða forgangsraðar ekki pólitískum yfirlýsingum sínum á alþjóðavettvangi eftir okkar höfði?

Þessi orðbeiting er ekki einungis gengisfelling á mennskunni og þeirri frumspekilegu, siðferðilegu, líffræðilegu og félagsfræðilegu merkingu sem þetta hugtak hýsir, heldur enn ein birtingarmyndin á þjóðfélagsumræðu sem er sífellt dregin á lægra plan, og samfélagi sem verður sífellt ófærara um að hnikra þeirri mórölsku fullvissu sem heldur heimsmynd hennar á floti - þar sem fólk hættir að tala saman og byrjar að kasta orðum í hvort annað eins og grjóti. 

Og hvað þýðir einusinni mennskan? Er hún ekki óhjákvæmilega ófullnægjandi lýsing á öllu því sem við erum? Þarf þröngsýnin ekki að mælast yfir meðallagi svo maður sjái manneskjuna í heilögu ljósi? Vitaskuld nær mennskan yfir allt það sem gerir okkur falleg; allt það góða, hreina, saklausa, sterka og mikilfenglega sem við gerum - en hún verður líka að ná yfir breyskleikann, óttann, græðgina, andúðina og aðra eiginleika sem við málum ekki á kirkjuveggi. Við erum fær um að elska og hata, skilja og fyrirlíta, hræðast og forvitnast, inngilda og útiloka. Við byggjum borgir og sprengjum þær upp - það er þversögnin sem við verðum að lifa með. 

Fólk má vel gera sig að talsmönnum félagshyggju, mannréttinda, opnari landamærum, ákveðins þjóðfélagshóps, stéttar, heimsýnar eða hagsmuna - en um leið og einhver gerir sig að málsvara „mennskunnar“ er viðkomandi farinn að afmennska þá sem sjá hlutina í öðru ljósi. Með því að saka fólk um að fórna mennskunni, glata mennskunni eða berjast gegn mennskunni þegar það deilir ekki sömu pólitík, sama reynsluheimi, eða sömu upplifun af tilverunni, erum við að afmennska þá sem lifa ekki lífinu á sömu forsendum og við sjálf, og slík afmennskun er hvorki dyggðug né lýðræðislega hjálpleg - hún er vegvísir í átt að fasisma.

Höfundur er listmálari.