Hver á að veita þjónustuna?

Sjúkraliðafélag Íslands hefur sent fjárlaganefnd Alþingis umsögn um fjármálaáætlun stjórnvalda fyrir árin 2027–2031. Félagið tekur undir mikilvægi ábyrgrar meðferðar opinbers fjár, sjálfbærra ríkisfjármála og skýrrar forgangsröðunar. En ábyrg fjármálastjórn má ekki byggjast á því að horfa fram hjá þeirri staðreynd að heilbrigðis-, öldrunar- og velferðarþjónusta er fyrst og fremst veitt af fólki. Stóra spurningin sem þarf að svara er einföld. Hver á að veita þjónustuna?

Það er ekki nóg að byggja upp húsnæði, fjölga rýmum, innleiða stafrænar lausnir eða setja fram almenn markmið um aukna skilvirkni. Þjónustan verður ekki veitt nema til staðar sé nægilega margt fagmenntað starfsfólk með skýrt hlutverk, viðunandi starfsaðstæður og kjör sem standast ábyrgðina sem lögð er á herðar þess. Þar eru sjúkraliðar ein af grunnstoðum kerfisins.

Hjúkrunarrými manna sig ekki sjálf

Í fjármálaáætluninni er gert ráð fyrir mikilli uppbyggingu í heilbrigðis- og öldrunarþjónustu. Þar er meðal annars fjallað um fjölgun hjúkrunarrýma, aukna skilvirkni, stafræna þjónustu og betri nýtingu mannafla. Sjúkraliðafélagið fagnar því að áform séu um fjölgun hjúkrunarrýma. Sú uppbygging er löngu tímabær. En það þarf að segja hlutina eins og þeir eru. Hjúkrunarrými án sjúkraliða eru ómönnuð skuldbinding.

Ný rými leysa ekki flæðisvanda Landspítala, biðlista í öldrunarþjónustu eða álag á heilbrigðiskerfið nema þeim fylgi raunhæf mönnunaráætlun. Fyrir hvert nýtt hjúkrunarrými þarf að liggja fyrir hvernig það verður mannað, hvaðan fagfólkið á að koma og hvernig tryggt verður að sjúkraliðar fáist til starfa og haldist í starfi. Það er ekki hægt að afgreiða mönnun sem aukaatriði eftir að búið er að ákveða uppbygginguna. Mönnunin er forsenda þess að uppbyggingin gangi upp.

Mönnunarvandi er ekki framtíðarvandi

Í fjármálaáætluninni er viðurkennt að mönnun fagfólks og ófaglærðs starfsfólks verði áfram mikil áskorun á komandi árum. Sú viðurkenning er mikilvæg, en hún dugar ekki ein og sér. Mönnunarvandinn er ekki óljós framtíðarvandi. Hann er þegar til staðar.

Niðurstöður Ríkisendurskoðunar um Landspítala, mönnun og flæði sjúklinga sýna alvarlega stöðu. Þar kemur fram að Landspítali hafi ekki verið mannaður heilbrigðisstarfsfólki í samræmi við áætlanir undanfarin ár. Þjónustunni hafi verið haldið uppi með breytilegri yfirvinnu heilbrigðisstarfsfólks og framlagi ófaglærðra en sérhæfðra starfsmanna. Árið 2024 voru, miðað við rekstraráætlun, 379 stöðugildi sjúkraliða ómönnuð! Þetta er ekki smávægilegt frávik. Þetta er merki um kerfisbundinn vanda.

Þegar sjúkraliða vantar í þessum mæli eykst álag á þá sem fyrir eru. Yfirvinna verður hluti af daglegum rekstri. Starfsfólk gengur á eigin heilsu til að halda þjónustunni gangandi. Slíkt ástand er hvorki faglega né fjárhagslega sjálfbært.

Sjúkraliðar eru ekki afgangsstærð í kerfinu

Sjúkraliðar gegna lykilhlutverki í heilbrigðis-, öldrunar- og velferðarþjónustu. Þeir sinna daglegri umönnun, eftirliti, stuðningi, samskiptum við þjónustuþega og fjölskyldur þeirra og taka þátt í faglegu teymisstarfi á öllum stigum þjónustunnar. Þrátt fyrir það er of oft talað um mönnun með almennum hætti, án þess að greina nægilega skýrt hvaða fagstéttir þurfi til að veita örugga þjónustu. Það er ekki nóg að tala um „starfsfólk“. Það þarf að tala um sjúkraliða.

Það þarf að skilgreina hvar sjúkraliðar eiga að vera, hvaða verkefni þeir eiga að sinna, hvernig menntun þeirra er nýtt og hvernig tryggt verður að störf þeirra séu metin í samræmi við ábyrgð og hæfni. Ef stjórnvöld ætla að byggja upp heilbrigðis- og öldrunarþjónustu næstu ára verður að byrja á því að fjármagna og framkvæma sérstaka mannaflaáætlun fyrir sjúkraliða.

Ófaglært starfsfólk má ekki verða óskýr staðgengill sjúkraliða

Sjúkraliðafélagið leggur áherslu á að almennir starfsmenn gegna mikilvægu hlutverki í heilbrigðisstofnunum og í velferðarþjónustu. Það þarf að bera virðingu fyrir þeirra framlagi. En það þarf líka að draga skýr mörk. Almennir starfsmenn mega ekki verða óskýr staðgengill sjúkraliða í mönnunarlíkönum, vaktaplönum eða fjárhagslegum forsendum þjónustunnar. Verkefni sem krefjast menntunar, starfsleyfis og faglegrar ábyrgðar eiga að vera í höndum þeirra sem hafa þá menntun og heimildir. Þetta snýst ekki um að stilla starfsfólki upp hvert gegn öðru. Þetta snýst um faglega ábyrgð, sjúklingaöryggi og rétt fólks til öruggrar þjónustu.

Skýrt þarf að liggja fyrir hvaða verkefni krefjast menntunar sjúkraliða, hvaða verkefni almennir starfsmenn sinna, hvaða þjálfun þeir fá og hver ber faglega ábyrgð á störfum þeirra. Ábyrgðin liggur hjá stjórnvöldum og stjórnendum sem ákveða mönnunarlíkön, verkefnaskiptingu, hæfniskröfur og öryggisramma þjónustunnar.

Aukin menntun þarf að skila sér í raunverulegu hlutverki

Sjúkraliðar hafa á undanförnum árum sótt sér aukna menntun og sérhæfingu. Sú þróun er mikilvæg fyrir allt heilbrigðiskerfið. Sérhæfðir sjúkraliðar með diplómanám geta gegnt enn stærra hlutverki í öldrunarþjónustu, heimahjúkrun, endurhæfingu, geðheilbrigðisþjónustu, líknarmeðferð, fræðslu, gæðastarfi og teymisvinnu. En aukin menntun má ekki enda sem falleg setning í stefnumótun.

Kerfið verður að nýta þessa hæfni. Það þarf að endurskoða starfslýsingar, ábyrgðarsvið, starfsþróunarleiðir og launasetningu þannig að aukin menntun og sérhæfing sjúkraliða skili sér í raunverulegu hlutverki og viðurkenningu. Það er ekki boðlegt að hvetja sjúkraliða til frekari menntunar en skapa þeim síðan ekki farveg til að nýta þekkinguna.

Aðhald má ekki bitna á sjúkraliðum

Í fjármálaáætluninni er gert ráð fyrir fækkun ríkisstarfsmanna um 1% á árinu 2027. Sjúkraliðafélag Íslands telur að slík aðgerð megi ekki ná til sjúkraliða, klínískra starfa eða starfa í beinni umönnun. Í kerfi þar sem mönnun er þegar veik, þjónustuþörf eykst og skortur

er á sjúkraliðum væri slík fækkun ekki raunveruleg hagræðing. Hún myndi einfaldlega færa kostnaðinn annað. Kostnaðurinn myndi birtast í auknu álagi, meiri yfirvinnu, fleiri veikindafjarvistum, verri nýliðun, lengri bið eftir þjónustu og lakari þjónustu við þá sem þurfa á henni að halda. Það er ekki hagræðing að fækka þeim sem halda þjónustunni gangandi.

Þetta er líka jafnréttismál

Sjúkraliðastéttin er kvennastétt að meginstofni. Um 97% félagsmanna Sjúkraliðafélags Íslands eru konur. Það skiptir máli þegar fjallað er um aðhald, mönnun, laun, starfsþróun og álag. Aðgerðir sem veikja stöðu sjúkraliða hafa augljós kynja- og jafnréttisáhrif. Ef þrengt er að mönnun, ef störf sjúkraliða eru vanmetin, ef starfsþróun er óskýr og ef kerfið treystir áfram á yfirvinnu og ósýnilegt álag, þá bitnar það fyrst og fremst á kvennastétt. Áður en aðhaldskrafa nær til heilbrigðis-, öldrunar- eða velferðarþjónustu þarf að liggja fyrir mat á áhrifum hennar á notendur þjónustunnar, faglega mönnun og jafnrétti. Annað er ekki ásættanlegt.

Skýrar kröfur Sjúkraliðafélags Íslands

Sjúkraliðafélag Íslands leggur til að fjárlaganefnd Alþingis beiti sér fyrir skýrum breytingum við afgreiðslu fjármálaáætlunarinnar.

• Í fyrsta lagi þarf sérstaka, fjármagnaða og tímasetta mannaflaáætlun fyrir sjúkraliða. Hún þarf að fjalla um menntun, nýliðun, starfsaðstæður, starfsþróun, sérhæfingu og leiðir til að halda sjúkraliðum í starfi.
• Í öðru lagi má ekki opna ný hjúkrunarrými án þess að fyrir liggi raunhæf mönnunaráætlun. Það þarf að vera ljóst hvernig rýmin verða mönnuð áður en þau eru kynnt sem lausn.
• Í þriðja lagi á að undanskilja sjúkraliða og störf í beinni umönnun frá almennri fækkun ríkisstarfsmanna.
• Í fjórða lagi þarf óháða úttekt á notkun almennra starfsmanna í klínískri þjónustu. Þar þarf að skoða hvort verkefni hafi færst frá löggiltum heilbrigðisstarfsmönnum til ófaglærðs starfsfólks án skýrra faglegra marka.
• Í fimmta lagi þarf að tryggja sjúkraliðum öruggan farveg til að koma ábendingum á framfæri um mönnun, fagleg mörk og sjúklingaöryggi án ótta við neikvæðar afleiðingar.

Þetta eru ekki óhóflegar kröfur, þetta eru lágmarksforsendur öruggrar þjónustu.

Fjárfestum í fólkinu sem veitir þjónustuna

Kjarni málsins er einfaldur. Það er ekki hægt að byggja heilbrigðisþjónustu á steinsteypu, skjölum og slagorðum einum saman. Það þarf fólk, fagfólk, og sjúkraliða. Stjórnvöld geta ekki bæði talað um uppbyggingu í heilbrigðis- og öldrunarþjónustu og látið hjá líða að fjármagna í fólkinu sem á að veita þjónustuna. Þau geta ekki lofað fleiri rýmum án þess að svara því hver eigi að manna þau. Þau geta ekki talað um gæði og öryggi án þess að virða faglega mönnun.

Þau geta ekki talað um jafnrétti án þess að horfast í augu við stöðu kvennastéttarinnar sem heldur stórum hluta kerfisins gangandi.

Sjúkraliðafélag Íslands kallar eftir raunsæi, ábyrgð og skýrri forgangsröðun. Ekki síðar. Ekki einhvern tíma. Heldur núna, áður en ákvarðanir eru teknar sem munu móta þjónustuna næstu ár. Ef stjórnvöld ætla að efla heilbrigðis-, öldrunar- og velferðarþjónustu þarf að byrja á réttum stað. Það þarf að fjárfesta í fólkinu sem veitir þjónustuna. Og þar eiga sjúkraliðar að vera í forgangi.

Höfundur er Sandra B. Franks formaður Sjúkraliðafélags Íslands