Til hvers var barist og hver situr að aflanum?

Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi hafa gefið út vandaðan klukkutíma þátt, „Til hvers var barist?", þar sem Guðni Th. Jóhannesson og Halldór B. Nellet rifja upp þorskastríðin. Þátturinn er fróðlegur og sögulega traustur, enda fáir sem þekkja þessa sögu betur. Hann aflífar líka nokkrar lífseigar þjóðsögur: Ísland var ekki einangraður frumkvöðull í hafrétti, Truman-yfirlýsingin og útfærslur ríkja í Rómönsku Ameríku voru á undan, og sigurinn vannst ekki á sjónum einum, heldur með því að Ísland nýtti sér stöðu sína í Kalda stríðinu og hótaði að loka NATO-herstöðinni. Þetta er saga sem þjóðin á að þekkja og vera stolt af.

En þegar þætti af þessu tagi er ætlað hlutverk í samtímanum er rétt að taka eftir því hvar sagan endar og pólitíkin tekur við. Því undir lokin laumast tvær ályktanir inn í sigursöguna sem standa ekki á sömu stoðum og hún sjálf.

Frá „aflahámarki" að framsalskerfi

Þegar talið berst að ástandi þorskstofnsins eftir að 200 mílurnar voru tryggðar stígur Halldór varlega til jarðar: „Nú ætla ég ekki að hætta mér á þann hála ís sem kvótakerfið er. En það var öllum ljóst að það þurfti að setja einhvers konar aflahámark." Fyrri hlutinn er heiðarlegur. Síðari hlutinn er hárréttur. Eftir að erlendu togararnir hurfu blasti við að setja yrði þak á veiðar svo Íslendingar ofveiddu ekki sjálfir.

En þarna er stutt á milli tveggja gjörólíkra hluta. Að setja aflahámark er fiskifræði. Hvernig því hámarki er úthlutað, hverjir fá að veiða, hvort heimildir séu seljanlegar, og hvort þjóðin fái sanngjarnt gjald, er pólitík. Þorskastríðin snerust um hið fyrra. Kvótakerfið, sem Alþingi setti á árin 1983 og 1990, snýst um hið síðara.

Niðurstaðan af þeirri pólitík þekkjum við. Útgerðum hefur fækkað úr nálega 350 í innan við 50. Fáeinar stærstu útgerðirnar ráða yfir bróðurparti aflans. Veiðigjaldið hefur lengst af verið 6–10 milljarðar á ári á meðan útflutningsverðmæti sjávarafurða hleypur á hundruðum milljarða. Til samanburðar tekur norska ríkið um 78 prósent af olíuhagnaði Equinor. Við förum með fiskinn, sameign þjóðarinnar, eins og hann komi þjóðinni minna við en olía fyrir Norðmenn.

Þegar sigur þjóðarinnar er notaður gegn henni

Skýrasta innskotið kemur þegar þátturinn tengir sálfræði þorskastríðanna við tregðu gagnvart Evrópusambandinu. Guðni er of vandaður til að fullyrða of mikið og tekur sjálfur fram að landslagið sé breytt, „Bretland er ekki einu sinni í Evrópusambandinu lengur." En niðurstaðan er sú að Íslendingar verði „að eiga síðasta orðið um nýtingu auðlinda hafsins".

Það hljómar sjálfsagt. En í því felst óbein jafna: að ESB-aðild myndi þýða að við misstum þetta síðasta orð. Og þar er sögunni beitt á spurningu sem hún svarar ekki. Þorskastríðin snerust um hvort erlend ríki mættu veiða inni í íslenskri lögsögu. Aðildarviðræður snúast um hvort Ísland semji um sameiginlega umgjörð utan um sína eigin lögsögu með þeim fyrirvörum og undanþágum sem samið er um.

Og hér er það sem sjaldnast er sagt: hlutfallslegur stöðugleiki sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar byggir á sögulegum veiðiréttindum hverrar þjóðar. Á Íslandsmiðum eru þau réttindi nær öll íslensk, og einmitt af því að þorskastríðin unnust. Sigurinn styrkir því samningsstöðu Íslands fremur en að hann útiloki samtalið. Að nota þorskastríðin sem fyrirframgefið nei er retórík, ekki röksemd.

Spurningin sem stendur eftir

Þeir sem segja að ESB myndi „færa fiskimiðin til Brussel" ættu að svara einni spurningu fyrst: hver á fiskimiðin í dag? Samkvæmt lögum á þjóðin þau. Í reynd ráða fáeinar útgerðir nýtingunni og greiða brot af verðmætinu fyrir. Það var ekki Brussel sem kom því þannig fyrir. Það var Alþingi Íslendinga, 1983 og 1991.

„Til hvers var barist?" er þáttur sem allir áhugamenn um þessa sögu ættu að sjá. Guðni og Halldór segja sanna sögu af hugrekki og samstöðu smáþjóðar. Gagnrýnin beinist ekki að sögunni, heldur að því hvernig útgefandinn, hagsmunasamtök stærstu útgerðanna, lætur sigur þjóðarinnar renna saman við tvær umdeildar samtímaafstöður: að kvótakerfið sé heilagt og að ESB sé andstætt arfleifðinni.

Þjóðin vann fiskinn af útlendingum. Það er rétt og þess virði að halda á lofti. En hver fær fiskinn í dag, og hvort við eigum að setjast að samningaborði í Brussel, eru spurningar sem þorskastríðin svara ekki. Þeim svörum ráðum við sjálf, meðal annars 29. ágúst.

Höfundur er ritstjóri Verðbólguvaktarinnar (verdbolga.net), sjálfstæðs fjölmiðils sem fylgist með verðlagi og stjórnvaldsmálum á Íslandi.