Að kjósa tæki­færi, eða hafna því

Í lok sumars er fyrirhuguð þjóðaratkvæðagreiðsla um hvort að Ísland hefji á nýaðildarviðræður við Evrópusambandið. Að loknum aðildarviðræðum mun liggja fyrir samningur um skuldbindingu hvoru tveggja Íslands og Evrópusambandsins gagnvart hvort öðru. Áður en til aðildar kemur þurfa hvoru tveggja Íslendingar og núverandi aðildarríki sambandsins að samþykkja samninginn. Eins og í öllum öðrum samningum fá aðilar eitthvað og láta eitthvað í staðinn. Telji allir aðilar að hagur þeirra vænkist, samþykkja þeir samninginn, ef ekki þá hafna þeir honum.

Innan Evrópusambandsins eru nú 27 aðildarríki, sem öll hafa í gegnum lýðræðislega ferla samþykkt að tilheyra því. Þau gerðu það af því þau sáu sér hag í því. Stuðningur við áframhaldandi aðild er yfirgnævandi í flestum þeirra.

Hér á landi hverfist spurninginn um aðild, eða ekki, að mestu um nokkur atriði; áhrif aðildar á nýtingu auðlinda hafsins, efnahagsleg áhrif sem kæmu til vegna upptöku evru, öryggis- og varnarmál, áhrif á byggðar- og atvinnumál á landsbyggðinni, og áhrif aðildar á fullveldi. Svo eru ótal aðrir angar sem skipta sumum gríðarlega máli.

Það er rétt að nefna nokkur mikilvæg atriði og staðreyndir þeim tengdar.

Krónan eða Evran

Ísland er lítið hagkerfi sem byggir á nýtingu auðlinda og þjónustu við erlenda gesti okkar. Þá eru hugvits- og tæknigreinar að verða sífellt mikilvægari. Okkur hefur lánast að skapa hér á landi gríðarleg verðmæti. Það er samt ekki nóg að skapa verðmæti það verður að selja þau. Allt okkar, öll okkar hagsæld og velferð er möguleg vegna þess að við höfum aðgengi að erlendum mörkuðum og erlendir ferðamenn hafi aðgengi og ráð til að heimsækja okkur. Það er grundvallar viðfangsefni að, hvoru tveggja tryggja viðskiptasambönd við önnur ríki, bæði viðhalda þeim og efla þeim. Við höfum ekki val um annað.

Það er ekki umdeilt að íslenska hagkerfið er gríðarlega viðkvæmt fyrir áföllum. Nokkur dæmi síðustu öldina er t.d.: 1) Fyrra stríð leiddi til einangrunar og vöruskorts og tilheyrandi verðbólgu, 2) Heimskreppan á 4. áratug síðustu aldar. 3) Þegar síldin hvarf 1967, 4) óðaverðbólgan á 9. áratug síðustu aldar, 5) Loðnubrestur og samdráttur í þorskveiðum í upphafi 10. áratugarins, 6) bankahrunið 2008, og loks 7) fall WOW-air og Covid.

Efnahagsleg áföll eru ekki séríslenskt fyrirbæri, en þau eru tíðari og alvarlegri en gerist og gengur í okkar heimshluta. Það er því annað viðfangsefni. Að fækka efnahagslegum áföllum og gera þau minni að umfangi.

Í þessu samhengi verður að hafa eitt atriði á hreinu. Hvorki Evran eða krónan skapar verðmæti. Það er því beinlínis villandi framsetning að segja að hagvöxtur minnki eða

aukist með þessum gjaldmiðli eða öðrum. Það er ekki hægt að benda fingri á eitt land sem framleiðir lítil verðmæti og nota sem rökstuðning gegn því að taka upp nýjan gjaldmiðil, rétt eins og það er rangt að benda á annað land sem er kraftmikið að hagvexti sem rökstuðning fyrir því að taka upp annan gjaldmiðil. Efnahagsleg verðmæti verða bara til með hugviti, framleiðslu og þjónustu.

Peningar eru í grunninn ekkert annað en mælieining á verðmætum. Peningar eru svo gefnir út í mismunandi gjaldmiðlum og virði þeirra gagnvart hvort öðru fer svo eftir gengi þeirra á markaði. Eftirspurnin eftir þeim er svo mismunandi sem útskýrir af hverju verðmat þeirra gagnvart hvort öðru er flöktandi. Minnki verðmæti gjaldmiðils er hægt að kaupa minna fyrir hann í einhverjum öðrum gjaldmiðli sem leiðir til þess að allir sem nota hann, og versla vörur og þjónustu frá öðru gjaldmiðlasvæði, þurfa meira af fjármunum til að lifa sínu á sama hátt og fyrr. Það eykur þrýsting á laun hækki, sem eykur fjármuni í umferð.

Það segir sig sjálft að þjóðríki sem byggir allt sitt á útflutningi og komu ferðamanna og er jafn viðkvæmt fyrir áföllum og Ísland hefur sýnt sig vera, er sérstaklega viðkvæmt fyrir breytingum á virði þess gjaldmiðils sem það notar. Lengi vel var reynt að leysa þetta vandamál með því að handstýra gengi krónunnar. Nú gerum við það með því að halda uppi gríðarlega stórum gjaldeyrisvaraforða sem nemur um 20% af landsframleiðslunni. Þessir fjármunir eru ekki fjárfesting í innviðum eða velferð, heldur eingöngu til að viðhalda virði gjaldmiðilsins gagnvart öðrum gjaldmiðlum. Þetta sannaði tvímælalaust gildi sitt í Covid faraldrinum og svo afleiðingum stríðsins í Úkraínu. Höfum þó hugfast að öll okkar helstu viðskiptalönd glímdu á þeim tíma við sömu efnahagslegu áskoranir og því reyndi ekki um of á virði krónunnar gagnvart öðrum gjaldmiðlum. Hvernig gjaldeyrisvarasjóðurinn reynist kemur í ljós þegar við glímum við áföll sem bitna harðar, eða eingöngu á okkur, t.d. minnkandi eftirspurn, eða offramboð á áli, náttúruhamfarir, verulegri fækkun ferðamanna eða hruni á fiskistofni.

Evran er stöðugri gjaldmiðill en krónan. Um það er ekki hægt að þræta. Þá er lang stærsti hluti bæði inn- og útflutnings Íslendinga við lönd sem nota evru. Sem þýðir að inn- og útflytjendur þurfa ekki að hafa áhyggjur af breytingum á gengi gjaldmiðils þegar teknar eru ákvarðanir til lengri tíma, sem þýðir þá líka að þau sem kaupa innfluttan varning af innflytjendum þurfa heldur ekki að gera það. Upptaka Evru myndi ekki koma í veg fyrir efnahagsleg áföll, en þau yrðu ekki jafn harkaleg og við höfum þurft að venjast og við myndum vera fljótari að jafna okkur á þeim. Því er oft haldið fram að íslenska krónan sé góður höggdeyfir á sveiflur, en margt bendir hins vegar til að hún ýki þær miklu heldur. Það er alveg rétt þegar bent er á að sum ríki með evru þurfa að takast á við verðbólgu öðru hvoru. Það sem þau þurfa ekki að takast á við er samhliða breyting á gengi gjaldmiðils. Þá myndi upptaka evru einnig þýða að ein stærsta hindrun erlendra aðila, gjaldeyrisáhættan, til að setja upp rekstur hér á landi myndi hverfa sem leiðir til aukinnar samkeppni. Þá myndi markaður þeirra sem leita eftir fjárfestingu fyrir sinn rekstur hér á

landi margfaldast, enda væri innkoman í sama gjaldmiðli og þeim sem þeir þyrftu að greiða sínar afborganir af.

Samandregið þýðir þetta að gríðarlegur samfélagslegur ávinningur yrði af því að taka upp evru hér á landi. Það er eingöngu einn af þeim fjölmörgu hlutum sem Ísland myndi njóta góðs af aðild að Evrópusambandinu. Sumt af því liggur alveg fyrir, en annað mun liggja ljósar fyrir þegar samningur um aðild liggur fyrir.

Hvaða skuldbindingar tæki Ísland á sig?

Eins og var nefnt í upphafi þessa pistils, þá er það eðli allra skuldbindinga að hver og einn samningsaðili leggur sig fram, uns aðilar eru hvor um sig sáttir við sinn hlut. Það liggur til dæmis alveg fyrir að Ísland myndi greiða í sameiginlega sjóði Evrópusambandsins, það gerir það reyndar nú þegar vegna EES- samningsins. Hvað það yrði mikið mun liggja fyrir í aðildarsamningi sem borinn yrði undir íslensku þjóðina. Við vitum líka að við verðum að gera breytingar á tollum á landbúnaðarvörur og þar með leita leiða til að styðja vel við matvælaframleiðslu hér á landi. Hvernig það yrði útfært mun sömuleiðis liggja skýrar fyrir í aðildarsamningi. Við vitum líka að við yrðum skuldbundin til að taka upp sameiginlegar reglur Evrópusambandsins sem samdar eru á sameiginlegum vettvangi þess. Það erum við nú þegar skuldbundin til að gera, að miklu leyti, vegna EES-samningsins. Við aðild ættum við hins vegar sæti við samningaborðið. Í dag er höfum við hins vegar takmarkaðan aðgang á frumstigi og í reglugerðarferlinu í gegnum EES..

Langmest er talað um áhrif aðildar á sjávarútveg. Það er skiljanlegt og fullkomlega réttmætt. Sjávarútvegur er okkur gríðarlega verðmætur og hann er auk þess bundinn okkur flestum sterkum tilfinningaböndum. Endurtekið hefur það komið fram, af hálfu forystufólks í Evrópusambandinu að það sé meðvitað um stöðu sjávarútvegs fyrir íslensku þjóðina. Hér gefst okkur því tækifæri til þess að setja saman sterkan samningshóp sem stendur vörð um íslenska hagsmuni byggða á lykilmarkmiðum sem Alþingi og stjórnvöld hafa lagt fram. Við vitum bara að Evrópusambandið telur að unnt sé að gera samning sem báðum aðilum verði hagfelldur. Það er engin sýnileg ástæða fyrir því að sambandið gefi væntingar um eitthvað sem það ætlar ekki að standa við á síðari stigum.

Öll núverandi aðildarríki hafa gert aðildarsamning. Þá eru þess líka dæmi að Evrópusambandið hafi breytt reglum sínum í tengslum við aðild einstakra þjóða. Það er alveg rétt þegar því er haldið fram að varanlegar undanþágur frá reglum sambandsins hafa verið fátíðar, en sjaldnar er minnst á það að þau ríki sem hafa fengið aðild á síðustu tveimur áratugum hafa almennt ekki sóst eftir slíkum undanþágum.

Staðreyndin er sú að þegar einhver fullyrðir um hin eða þessi áhrif ESB-aðildar á sjávarútveg, er það ekki byggt á neinu sem grafið hefur verið í stein. Við vitum einfaldlega ekki neitt um það. Við vitum bara að samningsaðili okkar telur sig geta samið við okkur á

ásættanlegum grundvelli fyrir báða aðila. Eina leiðin til að klára þennan þátt umræðunnar er að segja já í ágúst, hefja aðildarviðræður og fá samning.

Að kjósa tækifærið

Evrópusambandið er þarna og þrátt fyrir að sumir séu að halda öðru fram, er það gríðarlega öflugt. Það er mjög auðugt, menntunarstig er mjög hátt og getan til verðmætasköpunar er mjög mikil. Það er ekkert sem bendir til þess að Evrópusambandið sé að fara neitt. Fari svo að íslenska þjóðin hafni því að taka á ný upp aðildarviðræður í lok ágúst, er það fullvíst að spurningin um aðild vakni aftur fyrr eða síðar. Þá er spurningin, er núna gott tækifæri til að fá fram aðildarsamning eða síðar?

Margt bendir til þess tilefni sé til að meta stöðuna núna og fá fram hagfeldan samning, Það er mikill órói í alþjóðlegum stjórnmálum og líkt þenkjandi lönd eru í auknum mæli að leita eftir nánara samstarfi við hvort annað. Efnahagsleg staða Íslands er nokkuð góð. Þá gefur það okkur mikil tækifæri, sérstaklega hvað varðar sjávarútveginn, að hvorki Bretland né Noregur eru aðilar að sambandinu.

Staðreyndin er, að þegar spurningin um aðild að ESB vaknar aftur, vitum við ekkert, nákvæmlega ekkert um hverjar aðstæður verða. Verður það í kjölfarið á enn öðru efnahagslegu áfallinu? Mun Bretland og/eða Noregur vera orðnir aðilar að Evrópusambandinu? Mun verða grundvallarbreyting á EES-samstarfinu? Reynsla síðustu ára ætti að hafa kennt okkur að staða alþjóðamála getur breyst á ótrúlegum hraða. Það er ekki víst að þær breytingar verði okkur í hag.

Staðreyndin er sú að sennilega hefur ekki skapast betra tækifæri fyrir okkur til að ganga til samninga um aðild að Evrópusambandinu á okkar eigin forsendum. Það er raunar ekki auðvelt að ímynda sér betri aðstæður en nú eru uppi.

Að segja JÁ í ágúst, er tækifæri til að vita meira og skoða til hlítar þá möguleika sem eru á borðinu. Að segja NEI þýðir að við fáum ekki að vita meira.

Höfundur er framkvæmdastjóri þingflokks Viðreisna