Hvar á lág­launa­fólk að búa? Á­byrgð sveitar­fé­laga

Húsnæðisverð hefur frá aldamótum hækkað nær tvöfalt meira tekjur sumra hópa. Meðalíbúð á höfuðborgarsvæðinu kostar í dag yfir 11 faldar árstekjur einstaklings á fyrstu kaupa aldri borið saman við um 6 faldar árstekjur um aldamót. Þessi þróun er ekki eingöngu bundin við Ísland og drifkraftarnir eru ólíkir eftir því hvaða tímabil er skoðað.

Vaxandi húsnæðiseftirspurn hefur ekki einungis birst á eignamarkaði heldur hefur leiguverð hækkað langt umfram launaþróun. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun benti nýverið á að tæplega helmingur leigjenda býr við íþyngjandi húsnæðiskostnað, þ.e. meira en 40% af ráðstöfunartekjum þeirra fer í leigu.

Fáir valkostir tekjulágra á húsnæðismarkaði

Umhverfi hás húsnæðisverðs, hárra vaxta og þrengri lánþegaskilyrða skapar verulegar áskoranir fyrir tekjulágt fólk á húsnæðismarkaði. Við þær aðstæður og íþyngjandi leiguverð reynist tekjulágum leigjendum erfitt að safna upp eigin fé til útborgunar á húsnæði. Þeim sem þó hafa eigið fé er þröngur stakkur sniðinn af lánþegaskilyrðum sem setja hámark um greiðslubyrðahlutföll. Eignir sem samræmast kaupgetu tekjulágra eru vart til við núverandi markaðsaðstæður.

Fjármála- og efnahagsráðuneytið hefur bent á að stuðningur foreldra við fyrstu kaup hafi aukist verulega frá árinu 2022. Fyrir stóran hóp sem hefur ekki þann stuðning og uppfyllir ekki lánþegaskilyrði er eini valkosturinn búseta í hagnaðardrifnu leiguhúsnæði. Þar getur munað yfir 70-80 þúsund krónum á mánuði á leiguverði miðað við leiguíbúðir í óhagnaðardrifnum félögum.

Að komast í Bjarg ?

Almenna íbúðakerfið var stofnað í kjölfar kjarasamninga árið 2015 til að bregðast við vaxandi vanda tekjulágra á leigumarkaði. Markmiðið var að búa til valkost fyrir tekjulágt fólk á vinnumarkaði þar sem það gæti búið við húsnæðisöryggi og viðráðanlega leigu. Félagið byggir á samstarfi húsnæðissjálfseignastofnana, ríkis og sveitarfélaga. Ríki og sveitarfélög styðja við félögin í upphafi með svokölluðu stofnframlagsláni sem nemur 30% af stofnkostnaði íbúða, 18% frá ríki og 12% frá sveitarfélagi. Lánin eru verðtryggð miðað við verðmæti eignanna og greidd til baka á 50 árum. Stofnframlagið getur í tilfelli sveitarfélaga verið í formi lóðaframlags eða afsláttar af gjöldum.

Bjarg Íbúðafélag í eigu ASÍ og BSRB byggir íbúðir fyrir tekjulágt fólk á vinnumarkaði en 75% launafólks á Íslandi eru í aðildarfélögum ASÍ og BSRB. Innan almenna kerfisins byggja einnig önnur félög fyrir ólíka hópa t.d. námsmenn, eldri borgara og öryrkja en Bjarg er eina félagið sem byggir sérstaklega fyrir láglaunafólk. Lög um almennar íbúðir setja skilyrði um tekju- og eignamörk til að fólk eigi rétt á íbúðum í kerfinu. Leigjendur hjá óhagnaðardrifnum leigufélögum búa við viðráðanlega leigu og kannanir HMS sýna að þau upplifi mun meira húsnæðisöryggi.

Of fáar íbúðir hafa verið byggðar

Félagslegar lausnir í húsnæðismálum hafa lengi verið mikilvægt baráttumál verkalýðshreyfingarinnar og á síðustu öld var byggt upp kerfi verkamannabústaða, félagslegra eignaíbúða. Áður en verkamannabústaðakerfið var markaðsvætt upp úr aldamótum voru tæplega fjórar og hálf íbúð innan kerfisins fyrir hverja 100 á vinnumarkaði. Í dag ná óhagnaðardrifnar íbúðir fyrir þennan sama hóp, láglaunafólks, ekki einni íbúð á hverja 100 á vinnumarkaði. Framboð íbúða fyrir láglaunafólk hefur því dregist umtalsvert saman frá aldamótum.

Sveitarfélög bera, samkvæmt lögum um húsnæðismál, ábyrgð á að leysa húsnæðisþörf þess fólks í sveitarfélaginu sem þarfnast aðstoðar við húsnæðisöflun. Almenna íbúðakerfinu er einmitt ætlað að mæta þessum hópi og eru félög eins og Bjarg reiðubúin til að byggja upp húsnæði í sveitarfélögum víða um land. Framkvæmdaraðilum hefur skort lóðir til uppbyggingar og hafa sveitarfélög í sumum tilfellum hafnað því að úthluta lóðum til aðila sem vilja byggja upp húsnæði innan kerfisins. Af þeim sökum hafa safnast upp biðlistar hjá Bjargi þar sem yfir 4000 fjölskyldur bíða eftir húsnæði.

Húsnæðismarkaður og stöðugleiki

Vaxandi húsnæðiskostnaður er stærsti einstaki verðbólguvaldur á Íslandi undanfarna áratugi og um leið stór áhrifaþáttur í launamyndun og launakröfum. Umræðan um húsnæðismarkaðinn verður því ekki slitin frá umræðu um verðbólgu, vexti og efnahagslegan stöðugleika.

Á þeim tíu árum frá því almenna íbúðakerfið var sett á fót hefur það sannað sig sem raunhæfur kostur til að tryggja húsnæðisöryggi hjá tekjulágu fólki og um leið auka framboð á því húsnæði sem vöntun er á sem stuðlar þannig jafnframt að stöðugleika á húsnæðismarkaði. Sveitarfélög leika lykilhlutverk í skipulagi og framboði lóða og geta þannig stutt við kröftuga uppbyggingu og stuðlað að bættum húsnæðismarkaði, stöðugu verðlagi og húsnæðisöryggi fyrir alla.

Róbert Farestveit, hagfræðingur hjá ASÍ

Jana Eir Víglundsdóttir, hagfræðingur hjá BSRB