Full­veldið er falið í gagnaeign

Ísland er í einstakri stöðu þegar kemur að upplýsingaöflun, stöðu sem ekki er verið að nýta eins og er. Þegar horft er á varnarsamstarf NATO getur Ísland orðið lykilríki með því að eiga og reka eigin gervitungl sem safna gögnum yfir GIUK-hliðinu. Gögn er gulls ígildi, það sanna stærstu tæknifyrirtæki veraldar sem byggð eru upp á upplýsinga- og gagnasöfnun, Alphabet, Meta, Apple, OpenAI, Palantir - við lifum á öld gagnagnóttar. Einna mikilvægustu innviðirnir í söfnun slíkra gagna eru gagnaver, græn orka og gervitungl. Með nýrri tækni hefur kostnaðurinn við að koma sér upp gervitunglum fallið um allt að 90% og jafnvel lítil sprotafyrirtæki hafa sín eigin gervitungl (og Starlink á yfir 10.000), eitthvað sem var óhugsandi fyrir bara nokkrum árum síðan. Þetta aðgengi að geimnum skapar gríðarleg tækifæri og á meðan allir eru að horfa á gervigreindina, sem vissulega spilar stórt hlutverk í þessu öllu, er fólki hætt við að missa af þessum hluta tæknibyltingarinnar - þeim hluta þar sem Ísland stendur hvað sterkast. 

Veikleiki Evrópu

Þjóðir Evrópu hafa áttað sig á því að einn helsti veikleiki Evrópu í dag er hvað hún er háð öðrum um gervihnattagögn og því er Evrópa að fjárfesta gríðarlega í tækniþróun á því sviði. Danmörk fjárfesti 64 milljónum bandaríkjadala árið 2024 og tilkynntu í haust að þeir væru að setja tugmilljónir danskra króna í styrki til nýsköpunarfyrirtækja í þessum geira. Smáríki á borð við Eistland, sem er með hagkerfi á stærð við það íslenska og rúmlega tvöfaldan íbúafjölda, fjárfesti á sama tíma 10 milljónum bandaríkjadala í geimtækni. Ísland fjárfesti sem nemur 70.000 bandaríkjadölum á síðasta ári í þessum geira eða 20 milljónum sem fóru til Geimvísindastofnunar Íslands og vísindasamstarfs, upphæð sem er aðeins brotabrot af því sem nágrannaþjóðirnar fjárfesta, sama hvort þú miðar við stærð efnahags eða hina alræmdu höfðatölu - eða 0,7% af fjárfestingu Eistlands í geimtækni. Það má líkja þeirri hljóðu byltingu sem er að eiga sér stað í þessum geira við það þegar rafmagnið kom eða internetið. Enginn gerði sér fyllilega grein fyrir því hvað væri hægt að byggja ofan á þessa nýju tækni eða þetta nýja aðgengi en þau sem fundu út úr því eru í dag á meðal stærstu og ríkustu fyrirtækja jarðar. Hér skiptir máli að vita hvaða part af kökunni maður vill ná og geta staðsett sig á réttum stað á réttum tíma með lausnina sem vantar - og hér á Ísland fullt erindi með græna orku, vel menntað fólk og einstaklega hentuga, norðlæga legu fyrir móttökustöðvar gervitungla. 

Vöktun jarðar

Hraðast vaxandi geirinn innan geimtækni er “Earth Observation” eða vöktun jarðar. Þetta eru gervitungl sem Íslendingar kaupa talsvert af gögnum frá (og þó langt frá nóg) en þessi gervitungl safna upplýsingum um stöðu íss, vatns, hafs og jarðlaga, umferð, öryggismál og eru notuð til að fylgjast með bráðnun jökla, vatnavöxtum, seltu og hitastigi sjávar og þar með áætla gengd fiskistofna, hækkun jarðskorpu yfir kvikuhólfum og svo mætti lengi telja. Þarna er enn talsverð vöntun á gögnum og ekki síður á góðum hugbúnaði til úrvinnslu og framsetningu þessara gagna sem gera þau aðgengileg almennum fyrirtækjum. Stór hluti af þessum upplýsingum í dag eru keypt af ört vaxandi finnsku sprotafyrirtæki sem heitir ICEYE. Á viðburði skoska geimklasans sem ég sótti nýlega fékk ég kynningu hjá mjög áhugaverðu fyrirtæki sem fylgist með ástandi sjávar og stefnir á vinnslu upplýsinga fyrir sjávarútvegsfyrirtæki. Þar gat ég ekki annað en hugsað að þarna ætti Ísland að geta átt sterka kandídata. En það er eins og allt sem tengist geimnum sé afskrifað á Íslandi sem eitthvað sem bara stóru löndin geti tekið þátt í. Það er mikill misskilningur sem gæti orðið Íslandi dýr í framtíðinni. Ísland býr nú þegar yfir þremur af lykilþáttunum fyrir þessa upplýsingabyltingu: öflug gagnaver, græna orku og hentuga norðlæga legu landsins. Nær væri að þessari grænu orku okkar væri varið í eitthvað hagnýtara fyrir íslenskt samfélag en námugröft fyrir rafmyntir. 

Tvíþætt tækni og varnarmál

Atburðir undanfarinna mánuða hafa minnt okkur rækilega á gjörbreytta heimsmynd, stöðu sem veldur ugg í Evrópu og óvissu um stöðu NATO og stöðu Íslands. Evrópa hefur áttað sig á því að ekki sé hægt að treysta á Bandaríkin lengur til þess að leiða varnir álfunnar og því eru miklar fjárfestingar hafnar í bæði geim- og varnarmálum. Þýskaland tilkynnti í október að landið ætli að fjárfesta 35 milljörðum evra í nýrri geimvarnarstefnu. Önnur lönd eru að sama skapi að auka fjárfestingar sínar verulega. Þessi lönd gera sér grein fyrir því að ný heimsmynd kallar á nýjar áherslur. Hér á Íslandi hefur jafnvel verið viðruð sú hugmynd að setja upp litla herdeild, sem er afleit hugmynd. Það er hins vegar pressa á Ísland að auka framlög til varnarmála og fyrir lítið land með mikla ábyrgð er farsælast að hugsa strategískt og spyrja sig lykilspurninga - hvar er mest þörf innan NATO og hvernig gæti Ísland hugsanlega orðið nauðsynlegur strategískur samstarfsaðili sem uppfyllir þá þörf?

Einn helsti veikleiki í vörnum NATO, sem er þrátt fyrir misvísandi yfirlýsingar undanfarinna vikna sterkasta varnarbandalag sögunnar, er það sem er kallað GIUK hliðið. Það er hafsvæðið á milli Grænlands, Íslands og Bretlands. Í dag er þetta hafsvæði vaktað að hluta til af Landhelgisgæslu Íslands, danska hernum og breskum og bandarískum gervitunglum. Í kalda stríðinu var kafbátaleit eitt mikilvægasta hlutverk herstöðvarinnar á Íslandi en verulega hefur dregið úr henni. Nú er þörfin komin upp aftur en leitað er ódýrari lausna. Hér er tækifærið fyrir Ísland. Sama fjárfesting sem styrkir varnargetu Íslands getur á sama tíma aukið verðmætasköpun í sjávarútvegi, jarðfræðirannsóknum og öryggismálum.

Hlutverk Íslands

Ísland á sjálft að standa fyrir eftirlitinu í GIUK hliðinu, vöktun á kafbátum og “skuggaflotanum” sem er nú þegar að éta upp mikið af tíma og peningum Landhelgisgæslunnar. Það á hins vegar ekki að gera með rándýrum ST-8 flugvélum heldur með mun ódýrari geimtækni sem nýtist ekki bara í kafbátaleit heldur líka fyrir íslenskan sjávarútveg. Fyrir verðið á einu nýju varðskipi, verð sem er bara brot af því sem fullkomin kafbátarleitarflugvél kostar, getur Ísland komið sér upp allt að 10 litlum gervitunglum. Gervitunglum sem tryggja strategískt mikilvægi Íslands á Norður Atlantshafinu, tryggja eign Íslands yfir þeim upplýsingum sem hafsvæði okkar varðar, auk okkar eigin stjórnar á vísindalegum upplýsingum um landið, eldfjöllin, jöklana, hafið og fiskigengd, sem nýtast Veðurstofunni, jarðfræðirannsóknum, Landhelgisgæslunni, björgunarsveitum, Hafró og sjávarútveginum öllum. Þetta eru upplýsingar sem Ísland er nú þegar mjög háð og ef lokast fyrir aðgang að einhverjum þeirra getur það haft miklar afleiðingar fyrir Ísland. Ef Nato skiptist í evrópskt og bandarískt varnarbandalag þarf við að tryggja að við séum með einhver spil á hendi.

Ísland glataði sjálfstæði sínu á þrettándu öld meðal annars vegna þess að við áttum ekki lengur sjófær hafskip og urðum í öllu háð siglingum á norskum skipum. Þá þurfti sjálfstæð þjóð að eiga skip sín sjálf líkt og sjálfstætt Ísland á 20. öldinni þurfti að eiga hafsvæði sitt sjálft og réttinn á fiskveiðum. Í dag þarf sjálfstæð þjóð að eiga upplýsingarnar sínar sjálf. Í stað hafskipa eru það nú gervitungl sem eru nauðsynleg til þess að Ísland eigi og stjórni upplýsingunum um Ísland og hafsvæðið í kringum landið, fiskigengd, hafstrauma, siglingar í GIUK-hliðinu og kafbáta í feluleik. Hér er stærsti veikleiki NATÓ og hér getur Ísland gert sig að nauðsynlegum samstarfsaðila í varnarsamstarfi Evrópu og Bandaríkjanna. Upplýsingar eru gjaldmiðillinn í varnarsamstarfi Íslands, upplýsingar sem Ísland á og aflar og aðrir geta ekki verið án - og við ekki heldur. Þar er fullveldi framtíðarinnar falið.

Höfundur er stjórnmálafræðingur og ráðgjafi, m.a. fyrir Geimvísindastofnun Íslands.