Þegar endur­tekning verður að „sann­leika“

Við lifum á tímum þar sem upplýsingar streyma að okkur úr öllum áttum, frá samfélagsmiðlum, fjölmiðlum og stjórnmálafólki. En hvað gerist þegar sömu skilaboðin eru endurtekin aftur og aftur? Getur það haft áhrif á það sem við teljum vera satt?

Sálfræðin bendir til þess að svo sé. Fyrirbæri sem oft er kallað „sannleiksvilla“ (e. illusory truth effect) lýsir því hvernig fólk hefur tilhneigingu til að trúa fullyrðingum frekar ef það hefur heyrt þær oft áður, óháð því hvort þær eru sannar eða ósannar. Endurtekning skapar kunnugleika og kunnugleiki getur blekkt okkur til að treysta upplýsingum betur.

Þetta sést oft mjög skýrt í stjórnmálum. Í kosningabaráttum eru einföld slagorð oft endurtekin aftur og aftur þar til þau festast í huga kjósenda. Til dæmis gæti stjórnmálaflokkur ítrekað fullyrt: „Jákvæður rekstur“ eða „gjaldskrárlækkanir!“, jafnvel þótt staðreyndir sýni að myndin er mun flóknari.

Með tímanum fara fleiri að taka þessum fullyrðingum sem staðreyndum, einfaldlega vegna þess að þeir hafa heyrt þær svo oft.

Annað dæmi er þegar stjórnmálafólk kennir ákveðnum hópum um vandamál í samfélaginu. Ef sú hugmynd er endurtekin nógu oft, t.d. í ræðum, viðtölum og á samfélagsmiðlum, getur hún orðið að „sannleika“ í huga sumra, þrátt fyrir skort á haldbærum gögnum. Þetta getur haft alvarlegar afleiðingar og aukið fordóma eða sundrungu í samfélaginu.

Þarna má nefna regnbogavottun leik- og grunnskóla. Ákveðnir hópar fullyrða að með henni séu leikskólabörn heilaþvegin með það að markmiði að breyta þeim í samkynhneigða eða trans einstaklinga. Það á sér að sjálfsögðu enga stoð í raunveruleikanum. Hugtakið þýðir eingöngu að starfsfólk regnbogavottaðs skóla hefur fengið fræðslu og er þannig í stakk búið til að taka á móti alls konar einstaklingum úr alls konar fjölskyldum án fordóma.

Við sjáum líka þessi áhrif á samfélagsmiðlum. Ef einstaklingur fylgir ákveðnum skoðanahópi eða bregst við ákveðinni orðræðu fær hann oft sömu skilaboðin aftur og aftur. Með tímanum myndast eins konar bergmálshellir þar sem aðeins ein hlið málsins heyrist. Þá verður sífellt erfiðara að greina á milli staðreynda og skoðana.

Endurtekning hefur ekki bara áhrif á hvernig við sjáum samfélagið, heldur líka okkur sjálf. Ef manneskja fær stöðugt að heyra að hún sé „léleg“ eða „ekki nógu klár“, getur hún farið að trúa því, jafnvel þótt það sé ekki rétt. Á sama hátt geta jákvæð og uppbyggileg skilaboð styrkt sjálfstraust og sjálfsmynd.

Af þessum ástæðum er mikilvægt að staldra við og hugsa gagnrýnið. Við þurfum að spyrja okkur: Er þetta staðreynd eða bara eitthvað sem er oft endurtekið? Hvaðan kemur þessi fullyrðing? Eru til gögn sem styðja hana?

Endurtekning er öflugt tæki. Hún getur hjálpað okkur að læra og muna, en hún getur líka mótað skoðanir okkar án þess að við gerum okkur grein fyrir því. Í heimi þar sem röddin sem er háværust fær oft mesta athygli er mikilvægt að muna að sannleikurinn ræðst ekki af því hversu oft hann er sagður heldur hvort hann standist skoðun.

Höfundur er í 15.sæti á lista Samfylkingarinnar og annars félagshyggjufólks í Fjarðabyggð.