Takk fyrir lánið, Elliðaár­dalur!

Í meira en hundrað ár hefur Elliðaárdalur verið vettvangur framfara, en með virkjun Elliðaánna árið 1921 var grunnur lagður að rafvæðingu í Reykjavík og raforka framleidd fyrir ört vaxandi borgarsamfélag. Raforkumannvirkin í dalnum gegndu þar lykilhlutverki. En hvað gerum við þegar þau hafa lokið hlutverki sínu? Samkvæmt vatnalögum ber Orkuveitunni skylda til að færa umhverfið aftur til fyrra horft eins og kostur er. Í Elliðaárdal stendur nú yfir vinna sem fá dæmi eru um hér á landi: að leggja niður vatnsaflsvirkjun og endurheimta það vistkerfi sem var rofið með virkjun ánna.

Náttúran tekur við sér

Fyrstu skrefin hafa þegar verið stigin. Botnlokur Árbæjarstíflu voru opnaðar varanlega árið 2020 og rennsli ánna þannig gefið frjálst. Árangurinn hefur verið skjótur og afgerandi. Árbæjarkvíslin, þar sem áhrifa lónsins gætti áður, skilar nú sérlega góðu búi þar sem þéttleiki seiða hefur aukist marktækt. Niðurstöður Jóhannesar Sturlaugssonar fiskifræðings sýna að heildarganga hrygningarlaxa í Árbæjarkvísl jókst úr 2% árið 2021 í 14% árið 2025. Við þetta má bæta að 2025 var stærsta árlega ganga laxa í Elliðaárnar frá því að árleg vöktun með fiskteljara hófst árið 1989. Varanleg tæming lónsins hefur því skilað tilætluðum árangri fyrir lífríkið.

Spor sögunnar varðveitt

En endurheimt dalsins snýst ekki aðeins um umhverfið. Hún snýst líka um samfélagið. Raforkumannvirkin í Elliðaárdal hafa verið hluti af sögu okkar í meira en öld og voru friðuð sem slík árið 2012. Má því segja að við niðurlagningu Elliðaárvirkjunar togist á tvö sjónarmið - að færa umhverfið aftur til fyrra horfs og að varðveita menningarsögulegar minjar. Orkuveitan hefur átt í góðu samráði við Minjastofnun Íslands í þessu verkefni og í samræmi við heimild stofnunarinnar er nú gert ráð fyrir að fjarlægja hluta Árbæjarstíflu, en að halda í stólpa frá öllum byggingartímum hennar. Þeir verða nýttir áfram sem undirstaða fyrir nýja upplifunarbrú, sem er hönnuð með aðgengi fyrir öll í huga. Þannig helst þessi mikilvæga tenging yfir Elliðaárnar, en með auknu öryggi og betra aðgengi. Sama má segja um aðrennslispípu meðfram Rafstöðvarvegi sem í dag gegnir hlutverki óformlegar gönguleiðar. Í pípustæði aðrennslispípunnar kemur nýr og spennandi minjaás þar sem pípan og saga hennar er gerð sýnileg og aðgengileg vegfarendum öllum.

Staður ársins 2025

Elliðaárdalur er mest sótta útivistarsvæði höfuðborgarsvæðisins og lesendur hafa ef til vill notið þess að sækja Elliðaárstöð heim. Þessi lifandi áfangastaður, sem hefur meðal annars að markmiði að miðla sögu staðarins, hlaut hönnunarverðlaun Íslands í flokknum „Staður ársins“ árið 2025. Nú er komið að næsta áfanga í að skila dalnum aftur til náttúrunnar og samfélagsins og Reykjavíkurborg og Orkuveitan bjóða til opinna húsa í Gestastofu Elliðaárstöðvar 28. og 29. apríl n.k. kl. 16-18. Við hlökkum til að eiga spjall um dalinn, árnar og útivistina.

Höfundur er landslagsarkitekt og verkefnisstjóri hjá Orkuveitunni.