Ein­eltis­sam­félagið Ís­land – um­fjöllun Berlingske Tidende um Ís­land

Umfjöllun erlendra miðla um Ísland getur skipt meira máli en margir gera sér grein fyrir, ekki bara fyrir danska lesendur heldur líka fyrir íslenskan almenning. Það skiptir máli þegar einhver utan frá sér það sem svo margir inni í kerfinu hafa vanist að afsaka, milda eða þegja um. Ísland er gjarnan selt út á við sem friðsælt, hreint og siðað lýðræði. En undir þeirri mynd er samfélag sem hefur lengi verið mótað af kúguðu fámenni, sérhagsmunum, persónulegum tengslum, ótta og félagslegri stjórnun.

Ég ólst upp í Kaupmannahöfn en flutti til Íslands fjórtán ára gömul. Ég fann mjög fljótt að ég var að koma inn í samfélag sem var lokað á annan hátt en fólk utan frá áttar sig á. Ekki endilega með sýnilegum múrum heldur með ósýnilegum reglum, tengslanetum, klíkum og þessari stöðugu tilfinningu að maður ætti annaðhvort að aðlagast stemningunni eða sætta sig við að standa fyrir utan. Ég strögglaði í áratugi við að skilja þetta, og í raun að reyna að tilheyra samfélagi sem mér fannst sífellt senda þau skilaboð að aðgangur, vernd og virðing færu ekki eftir heiðarleika eða hæfni heldur eftir því hver þekkti hvern, hver þagði, hver hlýddi, hver spilaði með og hver var nýtanlegur.

Þess vegna finnst mér þessi umræða svo mikilvæg. Hún bendir á eitthvað sem margir Íslendingar finna fyrir en eiga erfitt með að orða: að þetta snýst ekki bara um fisk, kvóta eða efnahagslegt vald. Þetta er líka samskipta menning sem hefur farið svo ílla fyrir íslenskan almenning. Menning þar sem vald er varðveitt með tengslum, þöggun, útilokun og stöðugri áminningu um að sá sem talar of hátt geti tapað meiru en bara vinsældum. Í svona litlu samfélagi verða orðspor, kjaftasögur og félagsleg staða að valdatæki. Sögur um fólk eru oft ekki bara tilviljunarkenndar. Þær eru búnar til, ýktar, látnar ganga og notaðar til að setja fólk á sinn stað. Elíturnar velja hverjir fá að vera „með“ og hverjir eiga að vera „úti“, þetta er eitt áhrifamesta stjórntæki sem til er í svona fámenni.

Það er hér sem það sem margir upplifa sem eineltissamfélag verður sýnilegt. Ekki endilega sem hefðbundið einelti með beinum árásum, heldur sem fínstillt félagslegt mynstur þar sem útilokun, þöggun og orðrómur eru notuð til að halda fólki á tánum. Þetta er einelti sem fer sjaldan fram opinberlega, en er samt öllum ljóst sem lifa inni í því. Það er einelti sem virkar einmitt vegna þess að það er dreift, normalíserað og erfitt að benda á einn geranda, og þess vegna lifir það svo góðu lífi sem vopn gegn almenningi.

Daglegt andrúmsloft þöggunar og útilokunar

Það sem mér finnst vanta enn skýrar inn í erlenda umfjöllun er hversu djúp áhrif þetta hefur á almenning. Þetta er ekki abstrakt umræða um spillingu. Þetta er daglegt andrúmsloft. Fólk þorir ekki að tala vegna þess að það veit að afleiðingarnar geta lent á því sjálfu, maka þess, börnum, systkinum eða atvinnu. Fólk veit að það þarf ekki einu sinni formlega refsingu; það dugar oft að vera settur út í kuldann, sniðgenginn, gerður tortryggilegur eða látinn bera orðróm sem síðan lifir sjálfstæðu lífi. Í litlu landi þar sem næstum allir tengjast með einhverjum hætti verður þetta að mjög skilvirku kerfi félagslegrar stjórnunar.

Ég tel líka mikilvægt að benda á að þetta snýst ekki bara um sjávarútvegselítu í þröngum skilningi heldur um víðara valdakerfi í öllum stéttum, líka í undirheimunum. Að mínu mati hefur dómskerfið, lögreglan, stjórnsýslan og hlutar heilbrigðiskerfisins of oft virkað þannig að almenningur upplifir ekki jafnræði heldur tvöfalt kerfi: eitt fyrir þá sem hafa tengsl, vernd og bakland, og annað fyrir þá sem hafa það ekki. Ég segi þetta sem manneskja sem hefur fylgst með, upplifað hvernig valdið ver sjálft sig. Þegar sömu tengslin liggja milli atvinnulífs, stjórnmála, fjölmiðla, lögmanna, embættismanna, listamanna og annarra áhrifafólks, þá veikist traustið að sjálfsögðu. Þá fer fólk að upplifa að kerfin starfi ekki fyrst og fremst samkvæmt lögum eða réttlæti heldur samkvæmt tengslum og þægindum þeirra sem fyrir eru inni.

Þess vegna er svo alvarlegt þegar fólk utan Íslands heldur enn í þá einfaldu mynd að þetta sé bara lítið norrænt fyrirmyndarsamfélag með smá sérvisku. Fámennið er ekki saklaust í þessu. Fámennið hefur hjálpað til við að viðhalda stemningu þar sem allir passa sig á öllum, allir þekkja alla, og mjög margir eru á einn eða annan hátt skyldir, tengdir eða háðir hver öðrum. Við þessar aðstæður verður mjög auðvelt að nota fólk sem peð. Sumir eru keyptir, sumir hræddir, sumir þaggaðir, sumir dregnir inn í leikinn vegna þess að þeir vilja tilheyra. Aðrir læra einfaldlega að lifa af með því að segja sem minnst.

Ekki bara „vondir“ og „góðir“ heldur sömu lokuðu klíkurnar

Mér finnst líka mikilvægt að jafnvel þeir sem tala opinberlega gegn kerfinu eru ekki endilega alltaf eins einfaldir og þeir virðast. Til dæmis er þingmaður sem hefur komið fram sem gagnrýnin rödd, að mínu mati ekki maður sem hægt er að setja fram sem hreint mótvægi við spillta menningu án frekari gagnrýninnar skoðunar. Ég skrifaði sjálf gagnrýna grein í fyrra um mál sem tengdist honum, þar sem ég benti á hvernig pólitík á Íslandi virðist of oft vera notuð sem stökkpallur fyrir sérhagsmuni, viðskipti og tengingar á gráu svæði fremur en þjónusta við almenning. Ég nefni þetta til að undirstrika hversu djúpt þetta mynstur liggur: það dugar ekki að skipta fólki upp í „vonda“ og „góða“ valdafólkið eins og þetta sé einföld saga. Raunin er sú að sama kerfið leyfir forréttindafólki að ganga á milli hlutverka eftir hentugleika, á meðan menningin sjálf, hvítþvotturinn, tvískinnungurinn og þægindin við að líta undan,....helst óbreytt.

Ég hef sjálf skrifað um þessi mál í íslensku samfélagi, bæði á samfélagsmiðlum og í íslenskum fjölmiðlum. Ég reyndi líka lengi að finna vinnu á íslandi eftir vafasama uppsögn á mér hjá Icelandair, og það var eins og það væri búið að blacklista mig eftir að ég talaði opinskátt um réttindabaráttu hjá félaginu. Ég gafst upp og flutti aftur til danmerkur. En ég veit líka með fullri vissu að ef ég byggi enn á Íslandi væri miklu erfiðara fyrir mig að skrifa jafn opinskátt og ég hef verið að gera . Það eitt segir mér mikið. Að geta aðeins talað frjálsar þegar maður er kominn út úr samfélaginu er merki um að eitthvað sé mjög óheilbrigt. Það er ekki heilbrigt samfélag þegar fólk þarf fjarlægð til að treysta sér til að segja sannleikann eins og það upplifir hann.

Tölurnar um búsetu erlendis segja líka sína sögu. Samkvæmt gögnum sem vitnað var til árið 2023 bjuggu tæplega 49.000 íslenskir ríkisborgarar erlendis, sem jafngildir um 13,2% af heildaríbúafjölda landsins. Það er gríðarlega hátt hlutfall fyrir svona litla þjóð og bendir til þess að brottflutningur sé ekki bara spurning um veður eða ævintýraþrá. Margir fara líka vegna félagslegs þrýstings, lokunar og þess andrúmslofts að það sé einfaldlega ekki pláss fyrir alla nema á skilmálum þeirra sem ráða.

Mér finnst þess vegna mikilvægt að Danir og aðrir utan Íslands fái að heyra meira en bara söguna um „fiskinn og kvótann“. Þeir þurfa að skilja mannlega kostnaðinn. Þeir þurfa að skilja hvað gerist þegar almenningur lifir of lengi við það að örfáir með peninga, tengsl og forréttindi geti mótað umræðuna, atvinnulífið, fjölmiðlana og jafnvel það hvernig kerfin bregðast við. Þá verður samfélagið ekki bara ósanngjarnt. Það verður traumatiserandi fyrir almenning.

Umræðan sem hefur verið opnuð er mikilvæg. En það er enn stærri saga þarna undir: saga um samfélagslegt einelti, þöggun, útilokun og hvernig fámenni getur orðið að verkfæri valds.

Höfundur er ljósmyndari, nemi í félagsráðgjöf, með bakgrunn í mannréttindum og samfélagsmálum.