Árið 2003 settist ég niður með Davíð Oddssyni, þáverandi forsætisráðherra, fyrir jólablað Vísbendingar. Viðtalið bar yfirskriftina Stórir draumar lítillar þjóðar. Þar sagði Davíð eitthvað sem hefur setið í mér síðan: „Það er eitthvað mjög skrýtið element í okkur því það er stundum eins og við viðurkennum ekki að við séum bara þrjú hundruð þúsund. Við viljum vera í toppnum. Hún kemur okkur vel þessi hugsun að við hljótum að vera í fremstu röð alls staðar. Það er góður eiginleiki þó að hann virki stundum brjálæðislegur.“
Hann vísaði til Hannesar Hafsteins, sem dreymdi stórt á meðan hann sat í miðbæ Reykjavíkur og horfði á opið holræsi út um gluggann hjá sér. Niðurstaða Davíðs var skýr: ef Hannes gat látið sig dreyma í forinni, eigum við að geta látið okkur dreyma stóra drauma.
Þetta er góð lýsing á Íslendingum. Við erum fá. Við búum á eyju langt úti í ballarhafi. Markaðurinn er lítill, myntin smá, stofnanirnar brothættar og mannfjöldinn svo lítill að flest stærri kerfi erlendis myndu kalla þetta jaðarmarkað, ef ekki sveitarfélag. Samt höfum við aftur og aftur hagað okkur eins og við eigum heimtingu á fremstu röð. Ekki bara stundum, heldur nánast alltaf.
Það er bæði stórkostlegt og örlítið galið. Og kannski er það einmitt þess vegna sem þessi litla þjóð hefur svo oft náð lengra en væri rökrétt að ætla.
Stórhugi er styrkur … og gildra
Smæðin hefur sjaldan fengið að vera afsökun á Íslandi. Við höfum frekar hagað okkur eins og hún sé áskorun sem beri að yfirstíga. Það er ekki sjálfgefið. Margar litlar þjóðir læra að laga væntingar sínar að stærðinni. Við höfum oftar gert hið gagnstæða og hagað okkur eins og stærðin segi ekki alla söguna.
Niðurstaða Davíðs var skýr: ef Hannes gat látið sig dreyma í forinni, eigum við að geta látið okkur dreyma stóra drauma.
Það er hugsanlega hluti af samkeppnisforskoti okkar. Litlar þjóðir komast nefnilega ekki langt með því að hugsa stöðugt smátt. Þær komast heldur ekki langt með því að byrja allar setningar á orðunum: við erum bara svo lítil. Það þarf ákveðna ósvífni til að sækja fram úr jaðrinum. Það þarf trú á að maður eigi erindi inn á stærri svið en stærðin ein og jafnvel getan segir til um.
En sami eiginleikinn getur snúist upp í andhverfu sína. Stórhugi er styrkur, þar til menn fara að halda að stór orð séu í sjálfu sér sönnun fyrir því að eitthvað sé framkvæmanlegt. Þá verður metnaðurinn ekki lengur afl til uppbyggingar, heldur vegferð út af brúninni. Vandinn er nefnilega ekki sá að við dreymum of stórt. Vandinn er að við ruglum stundum saman draumnum og verkinu.
Moonshot er ekki ræðan — heldur lendingin
Þess vegna er moonshot-hugsunin svona áhugaverð. Hugmyndin er einföld: að setja sér markmið sem eru svo stór að þau neyði fólk til að hugsa upp á nýtt. Ekki bæta kerfið aðeins um nokkur prósent, heldur stefna á stökkbreytingu. Það er heillandi hugsun, og að mörgu leyti holl. Stundum er vandinn nefnilega ekki að fólk hugsi of stórt, heldur alltof varfærnislega.
En Moonshot er ekki glærukynning. Það er ekki TED-talk eða Kennedy ræðan. Það er ekki sniðug frásögn um nýja framtíð. Allt það getur verið hluti af upphafinu, en það er ekki verkefnið sjálft. Verkefnið hefst eftir að ræðan endar, þegar það þarf að færa drauminn yfir í fólk, fjármagn, skipulag, ábyrgð, úthald, leiðréttingar og endalaus smáatriði. Það er með öðrum orðum mikill munur á því að tala um tunglið og að hanna lendinguna.
Raunverulega prófið hefst þegar vinna þarf verkin sem enginn klappar fyrir. Þá kemur í ljós hvort menn vildu í raun byggja eitthvað eða blása upp loftkastala.
Þar liggur líka skýringin á því hvers vegna svo margir stórir draumar brotna. Ekki vegna þess að þeim hafi verið ætlað of mikið, heldur vegna þess að menn urðu of ástfangnir af yfirlýsingunni og vanræktu framkvæmdina. Þeir vildu tala um áfangastaðinn, en höfðu minni áhuga á leiðarkerfinu.
Upphafið og úthaldið
Við Íslendingar höfum yfirleitt ekki skort drauma. Okkur hefur heldur ekki skort sjálfstraustið. Við erum oft mjög góð í því augnabliki þegar ný sýn er kynnt og allt virðist hægt. Við kunnum að tala um nýjan kafla, nýtt tækifæri og nýja framtíð. Við kunnum að búa til spennu í kringum hugmynd.
Það sem hefur stundum skort er hitt, það sem er miklu minna sexí: úthaldið. Ekki bara viljinn til að byrja, heldur viljinn til að halda áfram þegar verkið hættir að vera spennandi. Þegar hugmyndin rekst á kostnað. Þegar framtíðarsýnin rekst á fólk. Þegar stóra sagan rekst á smáatriðin. Þegar verkefnið þarf að lifa af þreytu, ágreining og mistök.
Þar skiljast leiðir. Það er auðvelt að hrífast af upphafinu, af hugmyndinni, orðunum, yfirlýsingunni og þessari stund þegar allt virðist mögulegt. Okkur finnst sú stund vera merki um forystu, hugrekki og framtíðarsýn. Og hún getur vissulega verið það. En hún er ekki verkið sjálft. Hún er aðeins inngangurinn að verkinu og stundum ekki einu sinni það. Stundum er hún bara froða.
Raunverulega prófið hefst þegar vinna þarf verkin sem enginn klappar fyrir. Þá kemur í ljós hvort menn vildu í raun byggja eitthvað eða blása upp loftkastala.
Laufey og draumaspuninn
Við megum ekki gleyma áhrifamætti drauma á aðra. Stóri draumurinn skiptir ekki bara máli fyrir þann sem dreymir hann. Draumurinn lyftir öðrum, skapar von og framtíðarsýn.
Nýlega, þegar Laufey hélt tónleika á Íslandi, heyrði ég unga konu tala um hvaða áhrif það hefði haft á sig að sjá íslenska listakonu fara svona langt. Hún talaði ekki bara um tónlistina. Hún talaði um það hvernig Laufey hefði opnað hugann fyrir því að svo margt væri mögulegt ef maður leyfði sér að hugsa stórt.
Þetta er kjarni málsins. Stórir draumar skapa ekki bara verkefni, þeir víkka líka út sjóndeildarhringinn. Þeir breyta því sem ungt fólk telur raunhæft fyrir sjálft sig. Þeir hnika mörkunum á milli þess sem virðist of mikið og þess sem verður skyndilega hugsanlegt. Þess vegna eigum við ekki að gera lítið úr draumum. Þvert á móti. Við eigum að fagna þeim. Við eigum að tala þá upp. Við eigum að ala þá með okkur í listum, viðskiptum, vísindum, menntun og lífinu almennt.
Stórir draumar skapa ekki bara verkefni, þeir víkka líka út sjóndeildarhringinn. Þeir breyta því sem ungt fólk telur raunhæft fyrir sjálft sig.
En hér gildir sami fyrirvari og áður. Innblástur er byrjun, ekki niðurstaða. Laufey opnar hugann, og það er ómetanlegt. En það sem gerir slíka sögu svo öfluga er ekki bara draumurinn sjálfur, heldur að einhver hafi farið alla leið í gegnum verkið: æfingarnar, endurtekningarnar, agann, óöryggið og langa þrautagöngu sem enginn sér. Árangurinn varð ekki til á einni nóttu.
Hannes sá drauminn – og forina
Kannski er það þess vegna sem myndin af Hannesi Hafstein er svona sterk. Ekki bara vegna þess að hann dreymdi stórt, heldur vegna þess að andstæðan er svo skýr: maður sem sér fyrir sér stærra Ísland á meðan hann horfir út á opið holræsi.
Þetta er næstum fullkomin mynd af því hvernig stórir draumar verða til. Ekki í fullkomnum aðstæðum. Ekki í glansandi veruleika. Heldur mitt í ófullkomnum heimi, forinni, ruglinu og öllu því sem er enn óunnið. Þar er fyrsta lexían: maður má ekki láta raunveruleikann drepa metnaðinn.
En þar er líka önnur, jafnvel mikilvægari lexía. Maður má heldur ekki láta metnaðinn blinda sig fyrir raunveruleikanum. Draumurinn verður ekki að veruleika með því að líta undan holræsinu. Hann verður að veruleika með því að taka það alvarlega, horfast í augu við það sem er ófullkomið og vinna sig í gegnum það. Þar byrjar framkvæmdin. Þar hættir draumurinn að vera bara orð og verður að verki.
Það er auðvelt að tala um toppinn. Erfiðara er að byggja stigann.
Toppurinn kostar
Kannski er þetta líka ástæðan fyrir því að saga Íslands er svo heillandi. Hún er full af stórum draumum og stundum líka full af stórum hringekjum. Við höfum oft hagað okkur eins og heimurinn eigi að taka eftir okkur. Stundum hefur það reynst rétt. Stundum höfum við farið fram úr okkur sjálfum.
Ég held enn að Davíð hafi haft rétt fyrir sér árið 2003. Það er eitthvað skrýtið element í okkur. Við viljum vera í toppnum. Sem betur fer. Meðalmennska hefur aldrei verið sérstaklega spennandi stefna. Hún laðar hvorki að sér hæfileika né hugrekki. Hún byggir ekkert sem skiptir verulegu máli.
Kannski er þetta líka ástæðan fyrir því að saga Íslands er svo heillandi. Hún er full af stórum draumum og stundum líka full af stórum hringekjum.
Við megum því halda í íslenska brjálæðið. Við eigum raunar að gera það. Það er hluti af okkar samkeppnisforskoti. En það þarf að vera brúkað af meiri virðingu fyrir framkvæmdinni en við sýnum henni stundum.
Og kannski er það þá sem setning Davíðs fær sína raunverulegu merkingu. Það skrýtna element í okkur er ekki bara að við viljum vera í toppnum. Það er hvort við séum tilbúin að vinna eins og þjóð sem ætlar sér þangað.
Höfundur er forseti Akademias.
