Þegar öldrun birtist okkur eins og hún er

Þegar ég heyrði af því fyrir nokkrum misserum síðan að íslensk heimildarmynd um daglegt líf á hjúkrunarheimili væri í bígerð, fylltist ég eftirvæntingu að sjá útkomuna. Það er nefnilega ekki á hverjum degi sem slík mynd er gerð. Það er sjaldan sem daglegt líf á hjúkrunarheimili nær inn í almenna umræðu í samfélagi nútímans, þar sem athygli fjölmiðla beinist einkum þangað á tyllidögum, svo sem við borðaklippingar. Spurningar sem beint er að eldra fólki, oft í tengslum við merkisafmæli, snúast einkum að því hverju þau þakka langlífi sitt en minna um hvernig þau hafa það í dag. Einmitt þess vegna skiptir máli þegar mynd eins og Jörðin undir fótum okkar, eftir Yrsu Roca Fannberg, nær inn í stofur landsmanna í Sjónvarpinu. Þá opnast ekki aðeins á samtal um myndina sjálfa, heldur líka um það hvernig samfélagið horfir á eldra fólk, hjúkrunarheimili, umönnun og síðasta skeið lífsins. Í tengslum við sýningu myndarinnar á kvikmyndahátíðinni RIFF síðastliðið haust fjallaði útvarpsþátturinn Lestin um myndina og fór um hana lofsamlegum orðum. Viðbrögðin sem hafa birst í umræðunni, einkum á samfélagsmiðlum, í framhaldi af sýningu myndarinnar á annan dag páska virðast hins vegar í grófum dráttum falla í þrjá flokka: jákvæð, gagnrýnin og blendin. Það er í sjálfu sér ekki óvenjulegt að íslenskt sjónvarpsefni veki umræður og afar ólík viðbrögð. En þegar umfjöllunarefnið er öldrun og líf fólks á hjúkrunarheimili verður þessi flokkun sérlega áhugaverð vegna þess að hún beinir ekki eingöngu sjónum að afstöðu til myndarinnar, heldur líka til dýpri viðhorfa um ellina sjálfa og þess hvernig rétt sé að sýna ummerki ellinnar á líf og líkama fólks. Í einhverjum tilvikum getur umræðan varpað ljósi á undirliggjandi öldrunarfordóma.

Jákvæð viðbrögð: Mannleg nálægð og virðing

Jákvæðu viðbrögðin við myndinni einkennast fyrst og fremst af þakklæti. Margir virðast hafa upplifað hana sem hlýja, nærgætna og heiðarlega sýn á mannlíf sem sjaldan fær pláss í opinberri umræðu. Fólk lýsti því að myndin hefði hreyft við sér, minnt á mennskuna sem býr í hversdagsleikanum og vakið samúð, virðingu og jafnvel auðmýkt gagnvart þeim sem búa síðasta hluta æviskeiðsins innan veggja hjúkrunarheimila. Slík viðbrögð skipta máli. Þau benda til þess að myndin hafi hjálpað áhorfendum að sjá heimilisfólk ekki fyrst og fremst sem „sjúklinga“, „notendur þjónustu“, “viðskiptavini” eða óskilgreindan hóp „gamalmenna“, heldur sem einstaklinga með eigin tilfinningar, tengsl, venjur, húmor og reisn. Á sama tíma vekur sjónarhorn myndarinnar upp spurningar um hversu mikið, eða öllu heldur lítið, við fáum í raun að vita um lífssögu fólksins þar sem frásögnin er að mestu byggð á augnablikum úr nútíð frekar en dýpri innsýn í æviskeið þess.

Gagnrýnin viðbrögð: Langar senur, líkamar í nærmynd og spurningar um mörk

Í opinberri umræðu um myndina komu fram athugasemdir sem beindust mjög skýrt að formi hennar og framsetningu. Þar var meðal annars gagnrýnt að myndin væri langdregin, þung og dapurleg, að of miklum tíma væri varið í hægar og endurteknar senur og að sýning á öldruðum líkömum í nærmynd væri óþarflega áberandi. Einnig komu fram viðhorf um að mynd af þessu tagi hefði ekki hentað öllum sem kvölddagskrá á öðrum degi páska í Sjónvarpinu, án þess þó endilega að benda á annan heppilegri sýningartíma, ef einhver væri? Fólk nefndi of langar nærmyndir af hrukkóttri húð, atriði þar sem fylgst var lengi með manneskju þvo hendur sínar af mikilli vandvirkni og ró og fleiri senur sem sumum þótti segja lítið en taka of langan tíma. Þessi gagnrýni er áhugaverð vegna þess að hún snertir á því hvernig við horfum á líkama sem bera merki hækkandi aldurs. Það sem einum finnst falleg og heiðarleg sýn á brothættan en raunverulegan líkama getur öðrum fundist óþægilegt, þrúgandi eða jafnvel tilgangslaust. Þegar sagt er að nærmynd af gamalli húð sé „engin ástæða til að sýna“, er þar ekki aðeins verið að gagnrýna framsetninguna í myndinni heldur líka, meðvitað eða ómeðvitað, að segja eitthvað um það hvaða líkamar teljast verðugir að vera sýnilegir og hvaða líkamar mega helst hverfa úr augsýn eða af skjánum.

Önnur gagnrýni sneri að virðingu og mörkum. Sumum fannst íbúar heimilisins sýndir á niðurlægjandi hátt eða að myndin færi of nærri fólki á viðkvæmu æviskeiði. Þá komu einnig fram efasemdir um það hvort yfirhöfuð ætti að gera kvikmynd sem fjallar um fólk með heilabilun og hvort slíkt myndefni geti nokkurn tíma orðið til án þess að skerða reisn þeirra sem komi fram. Þetta eru mikilvæg sjónarmið sem ekki má afgreiða með léttvægum hætti. Umræða um samþykki, friðhelgi, framsetningu og vald er alltaf nauðsynleg þegar unnið er með málefni viðkvæmra hópa, ekki síst þegar um er að ræða einstaklinga sem kunna að eiga erfiðara með að verja eigin mörk eða tjá afstöðu sína með skýrum hætti. Slík gagnrýni á rétt á sér, jafnvel þótt aðrir upplifi myndina sem virðingarfulla. Komið hefur fram að myndin var unnin í samráði við íbúana og aðstandendur þeirra.

Blendin viðbrögð: Snortin, óróleg og einmana

Blendnu viðbrögðin eru þó kannski þau áhugaverðustu. Þar virðist fólk bæði hafa verið hrifið og órólegt í senn: Snortið af nálægðinni og mýktinni, en um leið slegið yfir því sem myndin kallaði fram um eigið samband við öldrun, dauðleika, ósjálfstæði og stofnanavæðingu. Slík viðbrögð benda til þess að myndin hafi hitt á viðkvæman taugapunkt.

Ein ummæli úr umræðunni draga þetta sérstaklega skýrt fram: „Þessi heimildarmynd hafði mikil áhrif á mig. Fyrir utan listræna þætti myndarinnar þá náði hún inn í kjarna einmanaleikans sem ég fann svo sterkt fyrir þegar ég horfði á myndina. Ég sat hugsi eftir áhorfið í langan tíma.“

Þetta bendir til þess að fyrir suma áhorfendur sé það ekki fyrst og fremst form eða framsetning sem situr eftir, heldur tilfinningaleg reynsla, upplifun af einmanaleika sem myndin kallar fram, hvort sem hann er eignaður íbúunum, samfélaginu eða áhorfandanum sjálfum. Hún neyðir áhorfendur til að spyrja: Hvernig viljum við að samfélagið mæti fólki þegar það eldist? Hvernig tölum við um þá sem þurfa meiri stuðning? Hvað sjáum við og hvað viljum við helst ekki sjá?

Þegar fólk lýsir myndinni sem dapurlegri, þungri eða óviðeigandi til sýningar á annan í páskum er það ekki endilega aðeins dómur um listræna framkvæmd. Fyrir suma tengist sú upplifun beint sterkri tilfinningu um einmanaleika sem myndin vekur, tilfinningu sem getur verið bæði mikilvæg og erfið að bera. Það er líka dómur um það hvaða efni við teljum eiga heima í sameiginlegu sjónvarpsrými og hvenær. Þar birtist ákveðin vænting um að efni um elli, heilabilun og brothætt líf eigi annaðhvort að vera uppörvandi eða vera sett til hliðar. Þær væntingar eru í sjálfu sér umhugsunarefni. Það getur líka verið vísbending um hversu erfitt mörgum reynist að horfast í augu við hægan takt, hruman líkama og hversdagsleika lífsins, þegar sjálfstæði og sjálfsbjargargeta minnkar. Það sem sumum finnst „of mikið“ af elli getur þannig endurspeglað vanlíðan gagnvart ellinni sjálfri, fremur en skýra niðurstöðu um að myndin hafi brugðist viðfangsefni sínu.

Aldursfordómar og spurningin um sýnileika og frásögn

Þar koma aldurs- og öldrunarfordómar sterkt inn. Þeir birtast ekki aðeins í niðrandi tali eða grófum staðalmyndum. Þeir birtast líka í því þegar við gerum ráð fyrir að líf eldra fólks sé sjálfkrafa fátæklegra, innihaldslausara eða minna merkingarbært. Þeir birtast þegar við lítum á hjúkrunarheimili eingöngu sem endastöð, en ekki sem heimili. Og þeir birtast þegar við gerum ráð fyrir að líkamar sem bera skýr merki aldurs séu annaðhvort óviðeigandi til sýningar eða aðeins merki um hnignun, en ekki líka til merkis um hið lifaða líf.

Hér liggur spenna sem vert er að viðurkenna. Hún snýr ekki aðeins að því hvað er sýnt, heldur líka að því sem ekki er sýnt. Það er ekki aldursfordómar í sjálfu sér að hafa áhyggjur af reisn, samþykki og framsetningu. Þvert á móti getur slík gagnrýni verið merki um siðferðilega árvekni. En það getur samt verið gagnlegt að spyrja: Er óþægindatilfinning okkar sprottin af raunverulegum áhyggjum af velferð fólksins í myndinni, eða líka af því að við eigum erfitt með að sjá merki öldrunar án þess að flokka þau strax sem sorgleg, niðurlægjandi eða óbærileg?

Við þurfum að geta haldið tveimur hugsunum á lofti í einu: Að það sé mikilvægt að gæta að því hvernig við sýnum fólk á viðkvæmu skeiði og að það sé jafn mikilvægt að ellin sé ekki falin innan veggja stofnana vegna þess eins að hún vekur hjá okkur óþægilega líðan og hugsanir.

Mikilvægari en myndin sjálf

Þess vegna er umræðan um Jörðina undir fótum okkar mikilvæg, hvort sem viðbrögðin eru lof, gagnrýni eða blendin. Hún minnir okkur á að öldrunarþjónusta snýst ekki eingöngu um rekstur, rými og mönnun, þó allt það skipti miklu máli. Hún snýst líka um menningu, viðhorf og mannlega sýn. Um það hvort við lítum á eldra fólk sem byrði sem þarf að „annast“ eða sem fólk sem á rétt á að lifa með reisn, tengslum og merkingu allt til enda. Kannski er það einmitt sterkasta gildi myndarinnar: Ekki að hún gefi einföld svör, heldur að hún opni dýpri spurningar. Um það hvernig samfélag við viljum vera? Um það hvernig við mætum þeim sem eldast í dag og þar með sjálfum okkur í framtíðinni.

Höfundur er iðjuþjálfi og hefur umsjón með Farsælli öldrun - Þekkingarmiðstöð