Landskjör­stjórn gerir at­huga­semd við spurninguna

Í grein eftir undirritaða sem birtist 31. mars á Vísi, „Á Landskjörstjórn að gera athugasemdir við spurninguna?“, var bent á að orðalagið „halda áfram viðræðum“ gæfi í skyn ákveðna stöðu sem væri ekki sjálfgefin — og að slíkt orðalag gæti haft áhrif á það hvernig kjósendur skilja spurninguna.

Umsögn Landskjörstjórnar um fyrirliggjandi þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna við Evrópusambandið bendir nú á hið sama með formlegum hætti — og vekur upp spurningar sem ekki verður litið fram hjá.

Kjarni umsagnarinnar lýtur að því hvort spurningin sem leggja á fyrir þjóðina sé yfirhöfuð þannig úr garði gerð að kjósendur geti skilið hvað þeir eru beðnir um að taka afstöðu til.

Ef orðalag spurningar í þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu þarf að breytast til að uppfylla kröfur um skýrleika og hlutleysi, þá vaknar einföld en mikilvæg spurning:

Er þá verið að leggja fyrir Alþingi sama mál — eða í reynd nýja spurningu?

Í umsögn Landskjörstjórnar er bent á að fyrirliggjandi spurning byggi á forsendu sem er ekki óumdeild og geti haft áhrif á skilning kjósenda. Það er ekki smávægilegt atriði. Þjóðaratkvæðagreiðsla byggir á því að kjósendur viti hvað þeir eru að taka afstöðu til.

Ef breyta þarf spurningunni til að fjarlægja þessa forsendu, þá er ekki verið að fínstilla orðalag.

Þá er verið að breyta því hvað spurt er um.

Ég benti á þetta í fyrrnefndri grein — að það væri ekki hlutlaust að tala um „framhald viðræðna“ ef ekki er skýrt hvað felst í þeim eða hvort þær eru yfirhöfuð til staðar í þeirri mynd sem gefið er í skyn. Nú virðist Landskjörstjórn, með öðrum orðum, vera að staðfesta að þessi ábending eigi við rök að styðjast.

Og þá liggur niðurstaðan beint við:

Ef spurningin sem leggja á fyrir þjóðina þarf að breytast efnislega til að verða skýr og óvillandi, þá er ekki lengur verið að óska eftir umboði til þess sama og upphaflega var lagt upp með.

Þá er verið að biðja þjóðina um annað umboð — á öðrum forsendum — en þeim sem tillagan byggðist á í upphafi.

Og það er ekki tæknilegt atriði.

Það er kjarni málsins.

Höfundur er hagfræðingur og í stjórn Heimssýnar.