Ein­hverfu­greining og hvað svo?

Rannsóknir benda til þess að algengi einhverfurófsraskana sé um 1–3% meðal barna, eða um það bil 1 af hverjum 30–50 börnum. Fylgiraskanir hjá börnum á einhverfurófi eru algengar og jafnvel frekar reglan en undantekningin. Þar má nefna tilfinningaraskanir eins og kvíða, þunglyndi eða aðrar taugaþroskaraskanir eins og ADHD, málþroskaraskanir og þroskahömlun. Börn á einhverfurófi er því stór hópur í okkar samfélagi sem oft á tíðum glímir við margar áskoranir. Börn á einhverfurófi eru margfalt líklegri til að þróa með sér skólaforðun en önnur börn.

Í Kveik í gærkvöldi var varpað ljósi á þann ójöfnuð sem fólk á einhverfurófi getur mætt í geðheilbrigðisþjónustu, þar sem einstaklingum er stundum vísað frá eða þeir fá ekki þá meðferð sem þeir þurfa á að halda. Það er alvarlegt þegar kerfið sem á að styðja fólk bregst.

Oft er sagt að ef þú hefur hitt einn einstakling með einhverfu þá hafir þú hitt einn einstakling með einhverfu. Fólk á einhverfurófi er jafn misjafnt og við hin. Að vera á einhverfurófi setur fólk ekki í ákveðna staðalímynd eða box. Hver einstaklingur er einstakur, alveg eins og þú og ég.

Ég þekki þetta vel úr starfi mínu þar sem ég vinn meðal annars með fólki á einhverfurófi. Það sem skiptir mestu máli er að mæta einstaklingnum þar sem hann er staddur. Í grunninn sitjum við saman, ein manneskja að hjálpa annarri manneskju. Það skiptir miklu máli að við aukum þekkingu okkar á einhverfu og þeim áskorunum sem henni geta fylgt, en ekki síður á styrkleikum sem margir á einhverfurófi búa yfir. Auðvitað geta fylgt ákveðnar hindranir sem tengjast taugaþroskafrávikum og krefjast aðlögunar í umhverfi eða meðferð. En einhverfa ætti ekki að vera ástæða fyrir því að einstaklingur fái ekki viðeigandi meðferð.

Rannsóknir sýna til dæmis að hugræn atferlismeðferð getur borið góðan árangur við kvíða hjá börnum á einhverfurófi. Meðferðin getur þó þurft aðlögun, til dæmis með meiri þátttöku foreldra, sjónrænt skipulag eða lengri meðferð. Sem dæmi reynir oft á í mínu starfi með einstaklingum á einhverfurófi að greina á milli þess sem veldur vanlíðan. Stundum er um að ræða kvíða, en stundum tengist vanlíðanin frekar skynúrvinnsluvanda sem oft fylgir einhverfu, til dæmis þegar ákveðin hljóð, birta eða fjölmenni valda miklu álagi. Það sem skiptir mestu máli er að við greinum vandann vel og kortleggjum hann út frá einstaklingnum, svo við getum fundið réttar leiðir til að styðja við hann.

Fólk á einhverfurófi á rétt á sömu geðheilbrigðisþjónustu og aðrir. Verkefni okkar sem samfélags er að tryggja að kerfið loki ekki dyrum heldur finni leiðir til að mæta fólki með skilningi, þekkingu og lausnum hvort sem það er með viðeigandi meðferð eða aðlögun umhverfis. Við getum öll gert betur og byrjað strax í dag með því að gefa okkur tíma til þess að kynna okkur einhverfu. Mikið af góðum upplýsingum er t.d. að finna á heimasíðu einhverfusamtakana: https://www.einhverfa.is.

Höfundur er sálfræðingur.