Þetta er ekki á­stand – þetta er þjóðarglæpur

Krafa um rannsókn og ábyrgð vegna Hringbrautar.

Fársjúkir einstaklingar liggja við aðstæður sem engin siðmenntuð þjóð ætti að sætta sig við. Gangar verða að legudeildum, baðherbergi að biðrýmum og sjúkrabílar að bráðamóttöku. Fólk bíður klukkustundum og dögum saman eftir rúmi sem er ekki til.

Þetta er ekki „ástand“.

Þetta er kerfisbilun sem hefur verið þekkt í mörg ár.

Helsta skýringin sem almenningur fær aftur og aftur er svokallaður fráflæðisvandi. En hvernig getur vandamál sem hefur verið til staðar í áratug verið notað sem afsökun enn í dag? Þegar vandamál er varanlegt en lausnir tímabundnar er það ekki lengur vandamál — heldur stjórnunarbrestrur. Fráflæði er ekki náttúruhamfarir. Það er skipulagsverkefni sem hefði átt að leysa fyrir löngu með markvissri uppbyggingu hjúkrunarrýma, endurhæfingarúrræða og samþættingu þjónustu.

Í staðinn hefur kerfið verið látið reka á bráðabirgðalausnum og skeytingarleysi.

Það er orðið langt gengið að hjartaþræðing fari fram í sjúkrabílakjallara Bráðamóttökunnar í Fossvogi. Að sjúklingar þurfi að gangast undir lífsnauðsynlega sérhæfða aðgerð í slíkum aðstæðum — og liggja síðan á gangi eftir aðgerð niður á Hringbraut — ætti að vera óhugsandi í nútíma heilbrigðiskerfi. Samt virðist kerfið hafa þróað með sér hættulega hæfni til að venjast hinu óviðunandi. Það er löngu tímabært að heilbrigðisfólk rísi upp og stöðvi þennan þjóðarglæp og stjórnleysi.

Áhyggjurnar snúast ekki aðeins um þrengsli heldur einnig öryggi. Bent hefur verið á eldhættu vegna súrefniskúta og annarra efna í umhverfi þar sem bráðabirgðalausnir og yfirálag hafa safnast upp. Þegar aðstæður á Bráðamóttöku vekja slíkar áhyggjur er ljóst að vandinn er orðinn kerfislægur — ekki tímabundinn.

Smitvarnir – viðvörun sem þegar hefur raungerst

Ástand húsnæðis og þrengsli hafa einnig bein áhrif á smitvarnir. Á bráðamóttöku hefur skapast verulegt uppnám vegna berklasmitáhættu, þar sem aðstæður til einangrunar og aðgreiningar sjúklinga eru takmarkaðar. Þegar smitsjúkdómar geta ekki verið meðhöndlaðir í fullnægjandi einangrunarrýmum skapast hætta bæði fyrir sjúklinga og starfsfólk.

Þetta er ekki fræðileg áhætta — heldur raunveruleg staða sem heilbrigðisstarfsfólk þarf að takast á við.

Við höfum þegar séð hvað gerist þegar smitvarnir eru ófullnægjandi. Þegar COVID-19 barst til landsins fyrir sex árum þurfti að rýma og færa fárveikt fólk úr spítalanum með hraði vegna þess að aðstaða til smitvarna og aðgreiningar var ekki nægileg. Sjúklingar voru sendir út eða fluttir á milli úrræða til að skapa rými fyrir faraldurinn. Það eitt ætti að hafa verið nægileg áminning um að húsnæðisvandi Landspítala væri ekki aðeins rekstrarvandamál — heldur öryggisvandamál.

Samt virðist lærdómurinn ekki hafa skilað sér í hraðari uppbyggingu.

Neyðarköll sem ekki var brugðist við

Heilbrigðisstarfsfólk hefur árum saman bent á að ástandið væri komið yfir þolmörk. Árið 2018 lýsti þáverandi landlæknir stöðu bráðamóttöku sem óviðunandi og kallaði eftir tafarlausum úrbótum, væntanlega ekki að ástæðulausu með fullar skúffur af rykföllnum ábendingum um óviðeigandi læknamistök. Á árunum eftir það hafa bæði fagfélög og stjórnendur spítalans ítrekað varað við manneklu, plássleysi og öryggisáhættu.

Þrátt fyrir þessar viðvaranir hafa viðbrögðin að mestu falist í tímabundnum skyndilausnum eða verið hunsuð.

Stærsta spurningin stendur því enn:

Af hverju var ekki gripið til neyðaraðgerða til að hraða byggingu nýs sjúkrahúss þegar ljóst var að kerfið réði ekki við álagið?

Kostnaður og tafir – staðreyndirnar

Samkvæmt opinberum gögnum hefur kostnaður við uppbyggingu nýs Landspítala hækkað verulega frá fyrstu áætlunum.

• Upphaflegar heildaráætlanir voru á bilinu 50–60 milljarðar króna (á verðlagi þess tíma).

• Nýrri áætlanir gera ráð fyrir að heildarkostnaður fari yfir 200 milljarða króna þegar allt er talið með — framkvæmdir, búnaður, tækni, hönnun og tengdir innviðir. Ef að líkum lætur mun uppbygging á eldra húsnæði einnig verða mjög kostnaðarsöm samhliða því að ljúka verkefninu.

Á sama tíma hafa áætluð verklok færst ítrekað og nú hefur verið látið liggja að árið 2030 gæti verið mögulegur endapunktur. Sé horft til fyrri framvindu er lítil sem engin trygging fyrir að sú tímasetning standist.

Það sem grefur mest undan trausti almennings eru hins vegar óljós og loðin svör:

• Hver er raunverulegur heildarkostnaður verkefnisins í dag, með öllum liðum?

• Hversu mikið hefur farið í hönnun og ráðgjöf hingað til?

• Hvað mun það kosta áður en yfir lýkur?

• Hver er raunhæf dagsetning verkloka — ekki áætluð heldur líkleg?

Þegar stærsta opinbera framkvæmd þjóðarinnar hefur ekki skýran endapunkt í augum almennings er það stjórnsýslulegt vandamál — ekki samskiptavandi.

Afsakanir sem standast illa

Í umræðunni hefur verið vísað til þess að framkvæmdir hafi tafist vegna þess að byggingarefni, svo sem járn, hafi ekki borist vegna stríðsins í Úkraínu. Alþjóðlegar aðfangakeðjur raskast vissulega stundum. En samanburðurinn blasir við: á sama tíma rísa í einkaframkvæmdum fjölbýlishús, atvinnuhúsnæði og stór mannvirki á höfuðborgarsvæðinu á methraða.

Ef byggingarefni stöðvuðu ekki aðra uppbyggingu er erfitt að halda því fram að það útskýri áratuga töf á þessu eina verkefni.

Munurinn liggur því líklega ekki í heimsmarkaði heldur í stjórnun, skipulagi, ábyrgð og framkvæmdagetu.

Opinber framkvæmd sem virðist missa stjórn

Þegar opinber verkefni verða mjög stór og flókin virðist of oft myndast sama mynstrið: margir aðilar, dreifð ábyrgð, sífelldar breytingar og endurhönnun sem lengir tímann og hækkar kostnað. Hönnunarvinna verður að botnlausu ferli þegar forsendur breytast aftur og aftur. Kostnaður við ráðgjöf getur þá orðið gríðarlegur án þess að almenningur fái skýra mynd af heildinni.

Eðlilegar spurningar vakna um hvort stjórnun verkefnisins hafi verið nægilega skýr, hvort ábyrgðarkeðjan sé raunveruleg og hvort hvatar til skilvirkni hafi verið til staðar.

Kerfi þar sem ábyrgðin gufar upp

Í opinberri umræðu virðist ábyrgðin alltaf liggja einhvers staðar annars staðar. Stjórnmálamenn benda á embættismenn. Embættismenn á kerfið. Kerfið á aðstæður. Á endanum stendur almenningur eftir með reikninginn — og enginn ber raunverulega ábyrgð.

Þetta er kjarni vandans.

Þetta er orðið öryggismál þjóðar

Þegar hjartaþræðing fer fram í sjúkrabílakjallara.

Þegar sjúklingar liggja á göngum eftir alvarlegar aðgerðir.

Þegar bent er á eldhættu vegna súrefniskúta og annarra efna.

Þegar smitvarnir eru ekki tryggðar og berklaáhætta veldur uppnámi.

Þegar sjúklingar fá ekki einu sinni þjónustu og gjalda með lífi sínu.

Þegar neyðarköll fagfólks fá ekki raunveruleg viðbrögð.

Þegar framkvæmdir dragast áratugum saman og kostnaður hækkar.

Þá er þetta ekki lengur einfaldlega byggingarverkefni sem tefst.

Þetta er próf á getu ríkisins til að tryggja grunnöryggi borgaranna.

Krafa um óháða rannsókn og skýra ábyrgð

Við þessar aðstæður er orðið eðlilegt — og nauðsynlegt — að krefjast óháðrar heildarrannsóknar á verkefninu við Hringbraut, til dæmis undir stjórn Ríkisendurskoðunar eða Alþingis.

Slík rannsókn þarf að svara:

• Hvað fór úrskeiðis í framkvæmdastjórnun verkefnisins?

• Hvernig þróaðist kostnaður og hvers vegna?

• Hversu miklu hefur verið varið í hönnun og breytingar?

• Hvers vegna var ekki gripið til neyðaraðgerða til að hraða uppbyggingu þegar viðvaranir lágu fyrir?

• Hver ber ábyrgð á töfum og ákvarðanatöku?

• Hver er raunhæf leið til að ljúka verkefninu án frekari áratuga tafar?

Ekki til að finna blóraböggla — heldur til að endurheimta stjórn, traust og öryggi.

Ef við getum byggt heilu hverfin á nokkrum árum —

af hverju getum við ekki byggt sjúkrahús skammarlaust?

Og ef neyðarköllin voru þekkt:

hvers vegna var ekki brugðist við — og hver ber ábyrgð á því?

Höfundur er athafnamaður.