Leyfum ís­lenskum mennta­skóla­nemum að kynnast latínu!

Latína og latínunám lifir góðu lífi víða um heim. Mennta- og háskólar í þúsundatali bæði innan og utan Evrópu bjóða upp á kennslu í málinu. Enda er nám í latínu afskaplega skemmtilegt og latína lifandi fag sem er mikilvægt fyrir samtímann af mörgum ólíkum ástæðum. Það er oft talað um hversu góður grunnur latína er fyrir málanám almennt. En latína stendur líka fyrir sínu sem sitt eigið fag og sem hluti af námi í fornfræði.

Það er afar mikilvægt að íslenskir menntaskólanemar fái að njóta sömu tækifæra og menntaskólanemar erlendis, og að þeir hafi áfram greitt aðgengi að námi í latínu. Hér má lesa áköll frá núverandi nemendum, t.d. frá Böðvari Stefánssyni og Kaylu Amy Eleanor Harðardóttur. Gísli Garðarsson fornfræðingur er líka búinn að skrifa frábæran pistil um gildi latínu- og fornmálanáms.

Í þessum pistli tek ég saman staðreyndir málsins sem rætt hefur verið í fjölmiðlum síðustu daga og fjalla um stöðu latínukennslu á Íslandi og á hinum Norðurlöndunum. Ég hef sjálf engra sérstakra hagsmuna að gæta hvað varðar lengd latínukennslu í Menntaskólanum í Reykjavík, fyrir utan það að vera fornfræðingur og fyrrverandi nemandi á málabraut í MR en ég útskrifaðist af fornmáladeild I árið 2017.

Skipulag latínukennslu í MR síðustu áratugi og staðreyndir málsins: Á að loka fornmáladeild?

Eins og fram hefur komið í fjölmiðlum, hafa skólayfirvöld Menntaskólans í Reykjavík ákveðið að breyta námstilhögun í latínu. Sólveig Guðrún Hannesdóttir, rektor MR, ræðir tillöguna í viðtali hér og Kolbrún Elfa Sigurðardóttir latínukennari hér. Tillagan um að stytta latínukennslu um ár hljómar kannski sakleysislega en breytingarnar munu engu að síður hafa miklar afleiðingar í för með sér.

Áratugina fyrir styttingu framhaldsskólanna hófu allir nemendur málabrautar nám í latínu í 4. bekk. Árið eftir greindist málabraut í ólíkar deildir innan forn- og nýmáladeildar. Nemendur í nýmáladeild héldu áfram í latínu í eitt ár í 5. bekk á meðan nemendur í fornmáladeild héldu áfram í latínu í tvö ár, þ.e. bæði í 5. og 6. bekk.

Eftir styttingu framhaldsskólanna hefur öll kennsla í latínu þegar verið tekið út í nýmáladeild. Nemendur nýmáladeildar læra því einungis latínu í 4. bekk áður en málabraut greinist í ólíkar deildir.

Að öðru leyti er námstilhögun á fornmáladeild í grunninn sú sama þegar það kemur að fornfræði og grísku. Allir nemendur á fornmáladeild bæta við sig fornfræði þar sem þeir kynnast ýmsum fornbókmenntum í íslenskri þýðingu. Þeir sem velja fornmáladeild I bæta einnig við sig námi í forngrísku í 5. og 6. bekk. Nánar má lesa um námsskipulag á málabraut hér.

Efnislega hefur latínukennslan verið á þá leið undanfarna áratugi að grunnatriði latneskrar málfræði eru kennd í 4. og 5. bekk, sem gerir nemendum kleift að einbeita sér að því að lesa latneskar bókmenntir á frummálinu í 6. bekk. Þetta eru yfirleitt þekktir höfundar á borð við Caesar, Cicero, Hóratíus, Virgil og Óvidíus, auk úrvals texta frá miðöldum.

Tilllaga skólayfirvalda snýr að því að skerða latínukennslu um heilt ár og að sleppa því að kenna latínu á fyrsta ári (þ.e., í 4. bekk). Í staðinn á t.d. að bæta við áfanga um inngang að tungumálanámi, sem rektor segir að muni fjalla um um ýmis tungumál, m.a. fornmál.

Aðaláhrif skerðingarinnar eru því þau að nemendur í fornmáladeild munu læra latínu í tvö ár en ekki þrjú. Staðan yrði einnig sú að nemendur þyrftu að velja milli forn- og nýmáladeildar án þess að hafa lært latínu eða neitt annað fornmál. Hvernig eiga nemendur að vita á hvora brautina þeir vilja fara ef þeir fá ekki tækifæri til þess að prófa latínunám fyrst?

Auk þess hefði skerðingin það í för með sér að nemendur hefðu ekki nægan tíma til að ná þeirri færni í latínu sem lestur á frumtextum krefst. Lestur á latneskum frumtextum myndi því að mestu leyti leggjast af. Markmiðið með latínukennslu almennt er hins vegar að nemendur geti lesið frumtexta sér til gagns (og gamans!). Auk þess má taka undir það sem Kolbrún Elfa hefur réttilega bent á, en það er að það mun reynast nemendum í fornmáladeild

mjög erfitt að hefja nám í latínu og grísku á sama tíma. Námsbrautir í fornmálum um allan heim reyna að koma í veg fyrir slíkt námsskipulag, svo þetta nýja námsfyrirkomulag í MR væri mjög óvenjulegt.

Latínunám og fornfræðingar á Íslandi

Það hefur stundum loðað við latínunám á Íslandi að það sé einhvers konar sérviska sem lifi bara í MR. Það var hins vegar alls ekki alltaf þannig á Íslandi að latínu mætti einungis nálgast í MR. Bara um aldamótin var latína enn kennd í fjórum ólíkum menntaskólum: í MR, MH, MA og Verzló.

Það getur enn hver sem er hafið nám í latínu á háskólastigi. Í Háskóla Íslands stendur BA-gráða í Klassískum málum öllum til boða, bæði nemendum með og án grunns í fornmálum. Þar að auki njóta nemendur í ýmsum öðrum námsgreinum í HÍ góðs af áföngum í latínu og grísku, svo sem sagnfræðingar, miðaldafræðingar, guðfræðingar og heimspekingar.

Staðreyndin er hins vegar sú að fólk þarf yfirleitt að hafa fengið tækifæri til þess að kynnast latínunámi svo það íhugi að velja sér nám í Klassískum málum á háskólastigi. Gísli Garðarsson greinir vel frá þessu. Í þessu samhengi gegnir fornmáladeild MR lykilhlutverki. Eins og oft hefur verið bent á, t.d. hér, er mikilvægt að Ísland eigi innlenda sérfræðinga í grísku og latínu.

Það er líka nauðsynlegt að leiðrétta þá hugmynd að nám í latínu sé einhvers konar úrelt sérviska. Latína sem fag er bæði lifandi og mikilvægt, bæði á Íslandi og erlendis, enda er stór hluti sögulegra heimilda einungis aðgengilegur á latínu. Það á ekki bara við um erlendar þjóðir heldur líka um íslenskar heimildir. Án þekkingar á latínu væri stór hluti okkar eigin sögu lokuð bók.

Á háskólastigi er nám í latínu yfirleitt samþætt námi í grísku, og þeir sem leggja stund á fornmál eru kallaðir fornfræðingar. Íslenskir fornfræðingar starfa víða í þjóðlífinu: bæði við rannsóknir og kennslu (t.d. í Háskóla Íslands og í MR), í stjórnmálum og í ýmsum skapandi greinum. Síðustu daga hafa auk þess margir fyrrverandi nemendur fornmáladeildar stigið fram og lagt áherslu á hversu mikilvægt latínunám hafi verið fyrir þá, þótt þeir hafi ekki lagt stund á fornfræði sem slíka. Sjá t.d. umfjöllun Arndísar Þórarinsdóttur rithöfundar, Ingvars S. Birgissonar lögmanns og Unu Torfadóttur tónlistarkonu og íslenskunema á facebook-síðu hennar.

Í þessu samhengi er vert að benda á að öll hin Norðurlöndin bjóða upp á nám í latínu á menntaskólastigi. Þótt latína og klassísk mál séu ekki jafnfyrirferðarmikil og þau voru á öldum áður hefur latína t.d. enn nokkuð sterka stöðu í dönskum menntaskólum, en Danmörk er auðvitað það land sem við miðum okkur hvað oftast við.

Staða latínukennslu á Norðurlöndunum

Í Danmörku eru um tuttugu menntaskólar (og þeim fer fjölgandi) sem bjóða upp á nám sem svipar til fornmáladeildar Menntaskólans í Reykjavík (þ.e., nám í bæði latínu, grísku og fornfræði). Nemendafjöldi á þessum brautum í hverjum skóla fyrir sig er yfirleitt milli átta og fimmtán, sem er mjög svipað dæmigerðum bekk í fornmáladeild MR. Fyrir utan þessar sérhæfðu fornmáladeildir er stuttur inngangur að latínu skylda í öllum menntaskólum, sem og eins árs nám í fornfræði. Í Danmörku má því finna nokkuð ríka áherslu á nám í bæði latínu og fornfræði. Um þetta má fræðast nánar í umfjöllun Gottschalck og Jensen frá árinu 2024 (sjá ritaskrá hér að neðan).

Í Noregi bjóða sex menntaskólar upp á nám í latínu og einn upp á nám í fornfræði. Þetta eru nokkuð lægri tölur en í Danmörku, en hins vegar má benda á að nemendafjöldi í latínu hefur haldist stöðugur í Noregi síðustu tíu árin (sjá Roggen og Welo 2024).

Í Svíþjóð bjóða um fjörutíu menntaskólar upp á nám í latínu og tveir upp á nám í grísku. Latína og skyld fög eru auk þess kennd í fjórum ólíkum sænskum háskólum. Í Lundi, Gautaborg, Stokkhólmi og Uppsölum má leggja stund á latínu, grísku, klassíska fornleifafræði og fornsögu (sjá Hörstedt 2024).

Í Finnlandi er enn nokkur fjöldi menntaskóla sem býður upp á kennslu í latínu. Auk þess er nokkuð um óformlegt nám í latínu, í svokölluðum „latínuklúbbum“ sem gegna því hlutverki að auka áhuga á latínu og fornöld (sjá Kuivalainen, Luther og Rantamaa 2024).

Framtíð latínu á Íslandi

Latína mun lifa áfram. Á Bretlandi, þar sem ég hef verið búsett síðustu árin, hefur nám í latínu og fornfræði sótt í sig veðrið. Það kemur fólki sem ég hitti oft skemmtilega á óvart að heyra að það sé hægt að læra bæði latínu og grísku í menntaskóla á Íslandi. En af hverju ætti það ekki að vera hægt? Eins og fjallað er um hér að ofan bjóða öll hin Norðurlöndin upp á nám í latínu. Það er engin sérstök ástæða fyrir því að við ættum að vera eftirbátur þeirra.

Nemendafjöldi á hverja fornmáladeild fyrir sig í Danmörku virðist t.d. vera á pari við nemendafjölda hérlendis. Það verður líklega aldrei þannig að allir unglingar landsins muni fá þá flugu í höfuðið að þeir þurfi endilega að læra latínu. Ég efast hins vegar ekki um að íslenskir fornfræðingar væru himinlifandi ef hægt væri að auka námsframboð í latínu og bjóða upp á latínuáfanga í fleiri skólum en í MR. En þangað til það gerist er mikilvægt að vernda og rækta það góða fornmálanám sem Menntaskólinn í Reykjavík býður upp á. Ég tek undir með Ragnhildi Hólmgeirsdóttur að námið á fornmáladeild er á heimsmælikvarða en ég hef séð það með eigin augum síðastliðin ár við kennslu í Cambridge og á sumarnámskeiðum, þar sem stór hluti nemendahópsins kemur úr bestu menntaskólum Englands.

Það er mjög eðlilegt að nemendafjöldi sé breytilegur frá ári til árs, enda á það líka við um aðrar sérhæfðar deildir í skólanum (t.d. eðlisfræðideild). Það þýðir hins vegar ekki að við ættum að gefast upp! Eins og gífurlegar vinsældir gríska þríleiksins Óresteiu í Þjóðleikhúsinu hafa sýnt er töluverður áhugi á fornöld á Íslandi. Latína og gríska eru ekki bara gagnleg fög heldur eru þau líka skemmtileg og mjög gefandi fyrir fjölmarga nemendur. Í stað skerðingar ættum við frekar að snúa vörn í sókn og finna fleiri leiðir til þess að styðja við þá nemendur sem hafa áhuga á námi í latínu!

Höfundur er doktorsnemi í latneskri málfræði við fornfræðideild Háskólans í Cambridge og stúdent af fornmáladeild I í Menntaskólanum í Reykjavík.

Ritaskrá

Gottschalck, R. og A. K. Jensen. (2024) „Denmark“ hjá S. Hunt og J. Bulwer (ritstj.), bls. 56-63.

Hunt, S. og J. Bulwer. (2024) Teaching Classics Worldwide: Successes, Challenges and Developments, Bloomsbury Academic: London.

Hörstedt, A. (2024) „Sweden“ hjá S. Hunt og J. Bulwer (ritstj.), bls. 211-217.

Kuivalainen, I, R. Luther og A. Rantamaa. (2024) „Finland“ hjá S. Hunt og J. Bulwer (ritstj.), bls. 64-67.

Roggen, V. og E. Welo. (2024) „Norway“ hjá S. Hunt og J. Bulwer (ritstj.), bls. 153-159.